مسئله حفاظت از موزه‌ها موضوعی است که هم در شرایط عادی و هم در شرایط بحران، از مهمترین مسائل موزه‌هاست. موضوعی که به دو دسته کلی تقسیم می‌شود. «محمدرضا کارگر» که سال‌ها ریاست اداره‌کل موزه‌ها را برعهده داشته، درباره این دسته‌بندی می‌گوید: «حفاظت در موزه به‌طورکلی به دو دسته حفاظت شیمیایی و حفاظت فیزیکی تقسیم می‌شود. حفاظت شیمیایی به شرایط نگهداری اثر با توجه به جنس آن مربوط است و در آن به مسائلی مثل رطوبت، گرما، سرما یا مشکلات باکتریایی توجه می‌شود. در این دسته استانداردهای شیمیایی اشیا را مشخص می‌کنند و برای هر کدام دستورالعمل‌های مشخصی مثل میزان نور محیط و اینکه یک شیء چه مدت زمانی می‌تواند در ویترین نمایش داده شود و چه مدت باید برای استراحت به مخزن منتقل شود. در این نوع از حفاظت برای هر شیء، استانداردها و دستورالعمل‌های مشخص و پذیرفته‌شده‌ای وجود دارد که در سراسر دنیا یکسان و علمی هستند.» کارگر درباره حفاظت فیزیکی آثار در موزه‌ها نیز به نکاتی اشاره می‌کند: «حوزه حفاظت فیزیکی مربوط به بنای موزه است. بنایی که اشیا در آن نگهداری می‌شوند، باید دارای آیتم‌هایی باشد که امنیت آثار را تأمین کند؛ آیتم‌هایی مثل دوربین‌های مداربسته، دروپنجره‌هایی با مقاومت مناسب، قفل‌های الکترونیکی، نرده‌‌های استاندارد و درصورت امکان، نصب حصار پیرامونی، بخشی از حفاظت فیزیکی بنا را تشکیل می‌دهند.» حفاظت انسانی هم نوع دیگر از حفاظت است که مربوط به نگهبان‌ها یا گارد حفاظت می‌شود. این سه مورد در مجموع حوزه حفاظت موزه را تشکیل می‌دهند. اما بخش عمده این نوع از حفاظت مربوط به شرایط نرمال است. در شرایط بحرانی و جنگ‌ها شیوه حفاظت از موزه با تغییراتی مواجه می‌شود: «اگر موزه در شرایط بحرانی قرار گیرد، باید امکان این را داشته باشد که تمام اشیای درون سالن‌های نمایش را به داخل مخزن منتقل کند. تصور بسیاری این است که مخزن فقط برای آثاری است که به نمایش گذاشته نشده‌اند، درحالی‌که تعریف درست مخزن این است که تمام اشیای یک موزه، چه در حال نمایش باشند چه نه، باید در مخزن یک محل مشخص داشته باشند. چون ممکن است به‌هردلیلی، مثل تعمیر و مرمت، جنگ، ناامنی یا بلایای طبیعی، لازم شود اشیا به‌سرعت از سالن‌ها جمع‌آوری و به مخزن منتقل شوند.» مخزن موزه می‌تواند با مخزن امن اشیا که در شرایط بحرانی آثار به آن منتقل می‌شوند، متفاوت باشد. اما مخزن موزه هم درعین‌حال دارای ویژگی‌هایی است: «مخازن موزه‌ها استانداردهای خاصی دارند و معمولاً براساس ماهیت شیء طراحی می‌شوند. دما، رطوبت، گرما و سرمای مناسب برای هر جنس متفاوت است. مثلاً آثار شیشه‌ای، فلزی، پارچه‌ای یا کاغذی هرکدام باید در مخازن جداگانه و با شرایط خاص خود نگهداری شوند. بنابراین، یک مخزن استاندارد باید بخش‌های جداگانه‌ای برای انواع اشیا داشته باشد.»

در شرایط بحران حفاظت از تمام اشیا در اولویت است

انتقال به مخزن امن، به‌گفته کارگر، مستلزم ایجاد شرایطی است: «در شرایط بحرانی معمولاً ابتدا بازدید از موزه محدود می‌شود، درصورت تشدید بحران موزه‌ تعطیل می‌شود و اشیا به مخزن امن منتقل می‌شوند. در تمام این مراحل کارکنان موزه‌ها باید در محل کار خود حضور داشته باشند تا اقدامات مربوط به حفاظت فیزیک و ایمنی آثار را انجام دهند. برای انتقال آثار به مخزن لازم است تمامی اشیا طبق استاندارد بسته‌بندی و به مخزن امن منتقل شوند. گاهی ممکن است موزه‌ها فضای کافی یا مخزن امن نداشته باشند و به‌اجبار اشیا به مخازن امن در نقاط دیگر -حتی خارج از بنای موزه- منتقل شوند. این مخازن هم باید استانداردهای خاص نگهداری از اشیا را داشته باشند.»

کارگر در پاسخ به این سؤال که در شرایط بحرانی حفاظت از چه اشیایی در اولویت قرار دارد؟ می‌گوید: «وقتی صحبت از حفاظت از آثار در شرایط خاص است، نباید اشیا را به شاخص و غیر شاخص تقسیم کنیم. همه اشیای یک موزه، حتی کوچکترین‌شان، دارای اهمیت هستند؛ چون در کنار هم یک مجموعه کامل را می‌سازند که همه اجزای آن دارای اهمیت است. نباید فکر کنیم فقط بعضی آثار ارزش حفاظت دارند؛ در شرایط بحرانی همه اشیا باید مورد حفاظت کامل قرار گیرند.»

در جنگ‌ها یونسکو باید موضوع حفاظت از آثار تاریخی را پیگیری کند

از ابتدای جنگ ایران و اسرائیل مسئله واکنش نهادهای بین‌المللی یکی از موضوعات مورد بحث بود. تا لحظه تنظیم این گزارش به‌رغم درخواست رسمی فعالان میراث‌فرهنگی ایران از نهادهای بین‌المللی مرتبط، هنوز نهادهایی مثل یونسکو و ایکوم و ایکوموس واکنش رسمی نشان نداده‌اند، درحالی‌که کارگر تأکید دارد: «در بحران‌هایی مانند جنگ، موزه‌ها باید توسط یونسکو معرفی شوند تا نیروهای متخاصم بدانند که این بناها یک مکان فرهنگی است. طبق قوانین بین‌المللی، هیچ کشور متخاصمی حق آسیب‌زدن به مراکز فرهنگی مثل موزه‌ها را ندارد و اگر چنین اتفاقی بیفتد، تبعات حقوقی خواهد داشت. درصورت بروز چنین اتفاقی باید بلافاصله مستندسازی کامل صورت گیرد و گزارش‌های لازم به یونسکو و دیگر نهادهای بین‌المللی ارائه شود تا پیگیری‌های حقوقی انجام گیرد.»

کارگر در پاسخ این سؤال که مردم و فعالان این حوزه در شرایط بحران چگونه می‌توانند به‌عنوان نیروی داوطلب حضور مؤثر در حفاظت از موزه‌ها و آثار تاریخی داشته باشند؟ می‌گوید: «ازآنجاکه موزه‌ها متعلق به مردم هستند، جامعه هم باید نسبت به حفاظت از آنها حساس باشد. اگر مدیریت موزه‌ها صلاح بداند و شرایط مناسب حضور انجمن‌های فعال در این حوزه باشد، می‌توان از مردم برای کمک به حفاظت فیزیکی آثار دعوت کرد. مردم و انجمن‌ها نیز چون موزه را میراث مشترک خود می‌دانند، از این کار استقبال می‌کنند. علاوه‌براین، موزه‌ها باید ارتباط مستمر با نیروهای انتظامی داشته باشند و درصورت بروز مشکل، این نیروها باید به‌سرعت وارد عمل شوند. برخی موزه‌ها دارای کد حفاظتی بالایی هستند و نهادهای امنیتی باید همیشه آمادگی اعزام نیرو یا حتی استقرار دائم در این مکان‌ها را داشته باشند.»

دیجیتالی‌سازی آثار با کمک سامانه جام

ثبت دیجیتالی آثار موزه‌ها یکی از راهکارهای اصولی برای حفاظت از آثار موزه‌ای در شرایط بحران است. موضوعی که همواره یکی از چالش‌های جدی در عرصه موزه‌داری کشور بوده، درباره ضرورت این امر در شرایط بحران کارگر به ایجاد سامانه جام اشاره می‌کند و می‌گویند: «ایران سال‌هاست این روند را آغاز کرده و نرم‌افزار جام را تهیه کرده است. همه موزه‌داران و امنای اموال موظف‌اند اشیای خود را در این سامانه ثبت کنند. ثبت اطلاعات آثار در این نرم‌افزار درواقع همان دیجیتالی‌سازی آنهاست. فکر می‌کنم بخش زیادی از اشیای موجود در موزه‌های ایران در سامانه جام ثبت شده‌اند. این کار کمک زیادی در حفاظت از این آثار در شرایط برحانی می‌کند، چون اگر خدای‌نکرده اثری به سرقت برود یا دچار مشکل شود، اطلاعات آن موجود و قابل‌ردیابی است. این سامانه فقط مخصوص اشیا و آثار در اختیار وزارت میراث‌فرهنگی نیست، بلکه تمام نهادها و دستگاه‌ها موظف‌اند اشیای دارای ارزش فرهنگی خود را در این سامانه، که مدیریت آن با وزارت میراث‌فرهنگی است، ثبت کنند.» یکی از دلایل اینکه سال‌هاست به ارگان‌ها و نهادهای خاص که آثار و اشیای تاریخی در اختیار دارند، تذکر داده می‌شود که اطلاعات مربوط به این آثار را در سامانه جام ثبت کنند و یا در اختیار وزارت میراث‌فرهنگی قرار دهند، بروز بحران‌هایی مثل جنگ اخیر است. در چنین شرایطی حفاظت و رصد آثار تاریخی‌ای که اطلاعات آنها ثبت شده است، به‌مراتب امکانپذیرتر از آثاری است که این ارگان‌ها همواره از ارائه و ثبت اطلاعات مربوط به آنها سر باز زده‌اند.