چرخه خشونت بر کودکان در شهر

ژوئن (خرداد) از مهمترین ماه‌ها در حوزه حمایت از حقوق کودکان است و سه مناسبت مهم را در بر دارد. اول ژوئن روز جهانی حمایت از کودکان، چهارم ژوئن روز جهانی کودکان قربانی خشونت و دوازدهم ژوئن روز جهانی مبارزه با کار کودکان.

این روزها و مناسبت‌های آنها همگی در مجموع به مفهوم «کودکان در شرایط دشوار» ارجاع می‌دهند. مسئله «کودکان در شرایط دشوار» محصول فرایندهایی اجتماعی است که عمدتاً شهری هستند. نقش فضاهای شهری در خشونت و ناامنی، نقش مناسبات شهری در شکل‌گیری و گسترش و ژرفایشِ تله‌های فضایی فقر و موروثی‌سازی آن، نقش روندهای شهری در طرد اجتماعی و شهروندزدایی و فقدان یا کمبود فضاها و امکانات حمایت اجتماعی از کودکان در معرض آسیب یا آسیب‌دیده یا نیازمند حمایت، از جمله این موارد هستند.

کودک بدسرپرست یا بی‌سرپرست، کودک قربانی خشونت (کودک‌آزاری، کودک‌همسری، سوء‌استفاده جنسی) و کودک کار (اعم از کودکان کار کارگاهی، کودکان کار در مزارع، کودکان کار خیابان و فضاهای شهری، کودکان کار دیجیتال)، نوک کوه یخ و انتهای این زنجیره و پیامدهای آنها هستند.

یکی از مدیران سازمان رفاه، خدمات و مشارکت‌های اجتماعی شهرداری تهران در گفت‌وگویی درباره نحوه مواجهه با مسئله کودکان کار و خیابان، او مطرح کرد که اصولاً شهر و جامعه و خانواده را بگذارید کنار، با این کودک چه کنیم؟ همین نگاه هم به‌نوعی در بخشی از سازمان‌های مردم‌نهاد این حوزه وجود دارد و آنها رویکرد فردگرا و مددجومحور و حتی به‌نحوی رویکرد مشتری‌مبنا (البته نه در مفهوم اقتصادی آن) دارند و درواقع پرداختن به این کودکان عمدتاً معطوف به مرکز ارائه خدمات است. بخش‌های تحلیل گفتمان و مصاحبه‌های مدیریت شهری در پروژه «تدوین برنامه اقدام بهبود وضعیت کودکان کار و خیابان در فضاهای شهری تهران» نیز نشان می‌دهد مسئله مدیریت شهری با کودکان کار آنجاست که آنها رؤیت‌پذیر هستند، نه با اصل مسئله کار کودک.

این رویکرد مغایر با قانون حمایت از اطفال و نوجوانان در حیطه‌های پیشگیری و توانمندسازی، کنوانسیون حقوق کودک و همچنین سند الزامات و ضوابط عام شهر دوستدار کودک است و در عمل هم برای کودکان کار و خیابان در فضاهای شهری تهران موجب شده است که نیمی از آنها هیچ‌گونه خدماتی از هیچ مرکزی (اعم از بهزیستی، مراکز پرتو و پویاشهر شهرداری و سازمان‌های مردم‌نهاد و خیریه‌ها) دریافت نکنند و بدیهی است این آمار درباره کودکان کار کارگاهی و مزارع بسیار بیشتر است و بالطبع در سایر حیطه‌های کودکان در شرایط دشوار نظیر کودکان قربانی خشونت، بدسرپرست، بی‌سرپرست، کودکان محروم از تحصیل و کودکان دچار یا در معرض کودک‌همسری، شرایط وخیم‌تر است.

نتیجه این رویکرد، غفلت از «شهر دوستدار کودک» و «سیاست‌های بازآفرینی» در رابطه با کودکان در شرایط دشوار و تشدید و بازتولید چالش‌های مبتلابه آنهاست.

رویکردهای مبتنی‌بر رؤیت‌پذیری یا مددجومحوری از یک‌سو به راه‌حل‌های پاک‌کردن صورت‌مسئله (طرح‌های جمع‌آوری کودکان کار و خیابان، طرح‌های اخراج اتباع، ایده‌هایی برای ممانعت از دسترسی زباله‌گردان به مخازن زباله) یا اقدامات تسکینی راه می‌برد و در بهترین حالت مسائل را حل نمی‌کند و البته در اغلب مواقع، مسائل را تشدید می‌کند. به تعبیر «رضا امیدی»، پژوهشگر سیاستگذاری اجتماعی «دولت در ایران در زمینه مسائل و آسیب‌های اجتماعی، نه‌تنها پیشگیری نمی‌کند بلکه اغلب حتی به‌جای آتش‌نشانی، مشغول آتش‌فشانی است».

کودکی‌های گمشده

حل معضل کار کودک، در گرو همکاری همگانی