۲۸ اردیبهشت یا ۱۸ ماه مه در تقویم موزه‌ای، نوروز موزه‌های سرتاسر دنیا است. این مناسبت، از دولتیِ سر سازمان عریض و طویل جهانی، به‌نام شورای بین‌المللی موزه‌ها یا ایکوم، در بیش از نیم‌قرن پیش پا به عرصه حیات گذاشته است و بنا نیست در این یاداشتِ خلاصه به تاریخچه آن پرداخته شود- بهتر است آن را از هوش مصنوعی که استفاده می‌کنید بخواهید تا در کسری از ثانیه تاریخچه آن را برایتان روایت کند-؛ مناسبتی که مانند واکسن کووید۱۹ یا استخراج انرژی هسته‌ای در زیرزمین و یا هزار و یک چیز دیگر، این سال‌ها و خصوصاً این اواخر، با حدت و شدت بیشتری سعی شده بومی‌سازی شود و ملغمه‌ای در اختیار مخاطبی قرار گیرد که بعضاً نمی‌داند جریان چیست و چرا باید در یک هفته در معرض فعالیت‌های رنگارنگی قرار گیرد که همه، از موزه‌های کوچک تا بالادستی‌های بزرگتر در تلاشند گوی سبقت را در برنامه‌ریزی‌اش بربایند. مانند آثار نمایشی موزه‌ها که از خاستگاهشان دور افتاده‌اند و بعضاً فاقد معنا و مفهوم لازم در ویترین‌ها جا خوش کرده‌اند؛ فعالیت‌های مشابه، بی‌آغاز، بی‌سرانجام و با مضامینی تکراری، بی‌توجه به متن، هدف و خاستگاه اصلی این روز یا تقریباً بی‌توجه -عامدانه یا نادانسته- به شعاری که هرسال با پیشینه دو تا سه سال پژوهش و فکر و تفحص اعلام می‌شود. فعالیت‌هایی که بیشتر به مذاق همکاران و بالادستی‌ها خوشایند باشد و اصلاً مخاطب اصلی آن خانم‌ها، آقایان، اساتید و مدیرانی باشند که در هر گردهمایی حضور مقتدرانه و در هر سخنرانی نقشی کلیدی دارند و خود مخاطب یکدیگرند؛ نه عموم، اقشار گوناگون جامعه و نسل‌های به‌سرعت در حال تغییر، که ببینند، بشنوند، بیاموزند، شریک شوند، به اشتراک گذارند و برای آینده، آن را از آنِ خود سازند.
۲۸ اردیبهشت یا ۱۸ ما مه، بزرگداشتی است برای یادآوری اهمیت موزه‌ها به‌عنوان حافظان، مفسران و مترجمان گذشته، به زبان حال و برای تحویل به آیندگان. شورای بین‌المللی موزه‌ها (ایکوم) شعار «آینده موزه‌ها در جوامع به‌سرعت در حال تغییر» را برای امسال برگزیده است. شعاری که در کنفرانس سه سالانه این شورا که آبان‌ماه امسال در امارات متحده عربی و در شهر دبی برگزار خواهد شد، سه محور فرعی یعنی «قدرت جوانان»، «فناوری‌های نوین» و «میراث ناملموس» را سرلوحه فعالیت، مصوبات، پیام به اعضا و فعالیت‌های آتی خود قرار خواهد داد.
پیام بسیار واضح و روشن است. ما نیز مشغول زندگی و تجربه در جامعه به‌سرعت در حال تغییر هستیم. این تغییر می‌تواند شیبی تند به‌سوی فتح قله‌های حائز اهمیتِ زندگیِ این روزهای بشر باشد. مانند دست یافتن به انرژی‌های پاک، ایجاد رفاه و آسایش اجتماعی برای افراد جامعه، ایجاد فرصت‌های امیدبخش اقتصادی، بهره‌گیری از دستاوردهای فناورانه در راستای اهداف عالی و ملی و کسب اعتبار فرهنگی و هنری و غیره، یا کاملاً برعکس سراشیبی که روزنه‌های امید را تنگ کند و توان تمرکز و تنفس را در پس حفظ حیات و روزمرگی برباید.
به هر تقدیر، «تغییر» از هر نوعی مخاطب این پیام است و آنچه در این میان از هر دو منظر مورد توجه است، در موضوعات فرعی مشخص شده. قدرت جوانان (آینده هر سرزمین)، میراث ناملموس (مجموعه‌ای از فرهنگ، آداب، رسوم و سنت که در هر قوم، ملت و اجتماعی، شفاهی و سینه‌به‌سینه حفظ شده و انتقال پیدا کرده است) و فناوری‌های نوین (حقیقت امروز بشر که اگر به‌عنوان فرصت و نقطه قوت، تربیت و بهره‌برداری نشود، قطعاً تبدیل به نقطه‌ضعف و تهدید خواهد شد.)
غور و تفحص در این مقولات و به‌عبارتی، انتظار جریان‌سازی و اندیشه‌ورزی داشتن از موزه‌ها و مؤسسات موزه‌ای و متولیان آنها به‌عنوان یکی از مهمترین نهادهای امروز جوامع در تولید توأمانِ علم و عمل و اشاعه هر دوی آن، با این چشم‌انداز، انتظار غریب یا دشواری نیست. اما با نظری اجمالی به فهرست بلندبالا و فعالانه مهمترین موزه‌ها و مؤسسات موزه‌ای کشور، می‌بینیم این روز با همه اهداف و رویکردهای زیربنایی آن، در تلفیق با هفته میراث‌فرهنگی در ایران به‌عنوان یک رویداد بومی‌سازی شده، بیشتر شبیه یک ماراتن رقابتی است. ماراتنی که مانند بعضی از رویدادهای دیگر -مثل عید نوروز که اتفاقاً از جمله میراث ناملموس ثبت‌شده ایران و چندین کشور دیگر است- پیش از آنکه به اهداف و چشم‌اندازها و فوائد آن اندیشیده شود و قرار باشد به قامتش قبایی درخور جهت انتفاع و آگاهی‌بخشی جامعه دوخته شود، باید تنها، اجرا شوند و با انواع و اقسام نشست‌های علمی-پژوهشی (چرا که شاید که در آینده موزه‌ها پژوهشگاه شدند و خیل عزیزان شاغل در بدنه‌های مؤسسات نیز هیئت‌علمی) بی‌ربط یا تصادفاً مربوط، کارنامه‌ای پربار برای مابقی سال از خود به‌جای گذارند.
توجه به لزوم تغییر و گریزناپذیر بودن آن، آینده‌نگری، توجه به نسل آینده‌ساز و ایجاد فرصت، نگاه به سنت‌ها، ارزش‌ها و اهمیت آنها در تعامل با یکدیگر و با بهره‌بری از تکنولوژیِ به‌سرعت در حال دگرگونی و رشد، خلاصه شعار امسال شورای بین‌المللی موزه‌ها است؛ تلنگری برای موزه‌ها و مؤسسات موزه‌ای و مسئولان؛ برای تفکر، برخاستن، برنامه‌ریزی توأم با حوصله و صبر و درنهایت تأمین منابع و اجرای آن تا شاید از این منظر در گرداب شعارزدگی، غافل از کیفیت و اثر بخشی برنامه‌ها و فعالیت‌های موزه‌ای، اسیر کمیت نشوند.

آینده موزه‌ها در عصر شتابزدگی

پیش رفتن به‌سوی جهانی نو

موزه متعلق به جامعه‌ای است که به آینده می‌اندیشد

رؤیای روایت تاریخ در خیابان‌های شهر