روز جهانی موزه‌ها رویدادی جهانی است که هر سال در تاریخ ۱۸ مه (۲۸ اردیبهشت) به‌منظور افزایش آگاهی عمومی از نقش فرهنگی، اجتماعی، آموزشی و اقتصادی موزه‌ها برگزار می‌شود. این روز فرصتی است تا نقش مهم موزه‌ها در پیوند بین گذشته، حال و آینده مورد توجه قرار گیرد و به مردم سراسر جهان یادآوری شود که موزه‌ها تنها محل نگهداری اشیای تاریخی نیستند، بلکه مراکزی زنده و پویا برای آموزش، گفت‌وگو، پژوهش، تبادل فرهنگی و شکل‌دهی به آینده هستند.
شورای بین‌المللی موزه‌ها (ICOM)، نهادی جهانی در حوزه موزه‌داری، هر سال شعاری را برای این روز انتخاب می‌کند که بازتاب‌دهنده دغدغه‌ها، چالش‌ها و فرصت‌های پیش روی موزه‌ها در جهان معاصر باشد. شعار امسال، «آینده موزه‌ها: پیش رفتن به‌سوی جهانی نو» (The Future of Museums: Recover and Reimagine)، پاسخی است به شرایط بی‌سابقه‌ای که جهان در سال‌های اخیر، به‌ویژه پس از همه‌گیری کرونا، با آن مواجه بوده است.
این شعار از ما می‌خواهد درباره تحول نقش موزه‌ها در آینده بیندیشیم و تأکید دارد دوران کنونی، تنها یک دوره گذار نیست بلکه فرصتی است برای بازاندیشی بنیادی در نحوه عملکرد، مأموریت و ارتباط موزه‌ها با جامعه. در دنیایی که با تغییرات سریع تکنولوژیک، بحران‌های زیست‌محیطی، مسائل عدالت اجتماعی و تحول در شیوه‌های آموزش و دسترسی به دانش مواجه است، موزه‌ها نیز باید خود را با این تحولات همسو کنند و به‌سمت بازآفرینی پیش بروند.
در گذشته، موزه‌ها عمدتاً به‌عنوان محل‌هایی برای نگهداری اشیای باستانی و آثار هنری شناخته می‌شدند. اما در سال‌های اخیر این نگاه تغییر کرده است. امروزه موزه‌ها نقش فعالی در آگاهی‌بخشی، آموزش عمومی، مشارکت اجتماعی، توانمندسازی جوامع محلی و حفاظت از میراث فرهنگی ایفا می‌کنند. آنها بستری برای گفت‌وگو بین فرهنگ‌ها، نسلی برای انتقال دانش و مکانی برای تأمل در مسائل معاصر هستند.
شعار امسال از موزه‌ها دعوت می‌کند به‌جای صرفاً بازگشت به وضعیت پیش از بحران، چشم‌اندازی نوآورانه اتخاذ کنند؛ چشم‌اندازی که شامل استفاده از فناوری‌های نوین، توسعه شیوه‌های مشارکتی، گسترش عدالت فرهنگی و تلاش برای پایداری زیست‌محیطی باشد.

تأثیر فناوری و دیجیتالی شدن
یکی از موضوعات مهم در شعار امسال، توجه به نقش فناوری‌های نوین در تحول موزه‌هاست. پاندمی کرونا ثابت کرد موزه‌ها می‌توانند از فضای مجازی برای رسیدن به مخاطبانی گسترده‌تر استفاده کنند. بازدیدهای مجازی، تورهای سه‌بعدی، اپلیکیشن‌های تعاملی، واقعیت افزوده و واقعیت مجازی، ابزارهایی هستند که می‌توانند تجربه موزه‌ای را متحول کنند.
موزه‌هایی که پیشگام استفاده از فناوری شده‌اند، توانسته‌اند مرزهای جغرافیایی را پشت سر بگذارند و به ابزاری جهانی برای آموزش و فرهنگ‌سازی تبدیل شوند. این تحولات دیجیتال نه‌تنها به جذب مخاطبان جدید کمک کرده‌اند، بلکه فرصت‌هایی برای مشارکت افراد دارای ناتوانی جسمی، کودکان، سالمندان و اقشار محروم از حضور فیزیکی در موزه‌ها نیز فراهم کرده‌اند.
شعار امسال همچنین بر ضرورت گسترش عدالت فرهنگی تأکید دارد. موزه‌ها باید تلاش کنند صدای جوامع کمتر دیده‌شده، اقلیت‌های فرهنگی، بومیان و گروه‌های حاشیه‌نشین را بازتاب دهند. از سوی دیگر، باید شیوه‌های مشارکت مردمی در تصمیم‌گیری‌های مربوط به نمایش آثار، طراحی نمایشگاه‌ها و انتخاب موضوعات مورد بررسی، تقویت شود.
امروزه بسیاری از موزه‌ها به این باور رسیده‌اند که «نمایش صرف» کافی نیست. موزه باید بستری برای گفت‌وگو و شنیدن داستان‌های متفاوت باشد. آینده موزه‌ها در گرو پذیرش تنوع، چند صدایی بودن و فراگیر بودن است.

پایداری و مسئولیت اجتماعی
مسئله پایداری زیست‌محیطی نیز از موضوعات کلیدی در آینده موزه‌هاست. موزه‌ها باید در راستای کاهش مصرف انرژی، بازیافت، طراحی ساختمان‌های سبز و آموزش عمومی درباره تغییراقلیم نقش فعال ایفا کنند. همچنین، به‌عنوان نهادهایی مورد اعتماد، وظیفه دارند در مواجهه با بحران‌های اجتماعی مانند مهاجرت، جنگ، تبعیض و فقر، موضعی مسئولانه اتخاذ کنند و در فرایند بهبود جوامع نقش ایفا کند.

آینده‌ای بازآفرینی‌شده
درنهایت، شعار امسال از موزه‌ها می‌خواهد نه‌فقط بازسازی، بلکه بازآفرینی کنند. به‌جای بازگشت به وضعیت قبل از بحران، باید به‌سمت ایجاد مدل‌های نوین، خلاقانه و پایداری حرکت کرد که پاسخگوی نیازهای امروز و فردای بشریت باشد. این به‌معنای بازنگری در شیوه‌های مدیریت، آموزش کارکنان، نحوه تعامل با مخاطبان و بازتعریف اهداف فرهنگی و اجتماعی است.
روز جهانی موزه‌ها فرصتی ارزشمند برای تأمل در جایگاه فرهنگی موزه‌ها و بررسی نقش آنها در شکل‌دهی به آینده است. شعار «آینده موزه‌ها – پیش رفتن به‌سوی جهانی نو» پیامی روشن دارد: اکنون زمان آن است که موزه‌ها با شهامت، خلاقیت و نوآوری به استقبال جهانی تازه بروند؛ جهانی که در آن فرهنگ، دانش، عدالت و پایداری در هم تنیده‌اند.
در این مسیر، همه ما -اعم از مدیران موزه، پژوهشگران، دولت‌ها، هنرمندان، دانشجویان و بازدیدکنندگان- نقشی مهم ایفا می‌کنیم. آینده موزه‌ها در گرو مشارکت جمعی ما در ساختن جهانی است که در آن، گذشته الهام‌بخش آینده‌ای روشن‌تر باشد.

نمایش بدون‌ متن در ویترین

موزه متعلق به جامعه‌ای است که به آینده می‌اندیشد

رؤیای روایت تاریخ در خیابان‌های شهر

آینده موزه‌ها در عصر شتابزدگی