گردشگری، اولین واژه‌ای که در این بحث مطرح می‌شود. لغت گردشگری که معادل کلمه Tourism در زبان انگلیسی است، از کلمه Tour به‌معنای گشتن، که ریشه در لغت لاتین Turns به‌معنای دور زدن، رفت و برگشت بین مبدأ و مقصد و چرخش دارد، گرفته شده است. در فرهنگ وبستر گردشگری به سفری که در آن مسافرتی به مقصدی انجام می‌گیرد و سپس بازگشتی به محل سکونت را در بردارد، اطلاق می‌شود. براساس تعریف سازمان جهانی گردشگری، گردشگری عبارت است از فعالیت‌های افرادی که برای استراحت، کار و دلایل دیگر به خارج از محل سکونت معمول خویش سفر می‌کنند و حداکثر برای یک سال متوالی در آنجا مقیم می‌شوند.

گردشگری پایدار، مفهوم کامل‌تری نسبت به گردشگری و‌ دربرگیرنده جنبه‌های اقتصادی، اجتماعی، محیطی و به‌دنبال توازن میان نیازهای اقتصادی گردشگری و مسئولیت‌های اجتماعی و محیطی است. این شیوه می‌تواند در شهرها، روستاها، طبیعت و هر مکان دیگر انجام و تجربه‌ای برای گردشگران فراهم کند که در عین حمایت از اقتصاد محلی، به حفظ فرهنگ و محیط‌زیست نیز منجر شود.

طبیعت‌گردی پایدار، نوعی از گردشگری پایدار و سفری است که در محیط‌های طبیعی با هدف لذت بردن از مناظر طبیعی و زیبایی‌های بکر انجام می‌شود و تمرکز اصلی بر تجربه طبیعت است و فعالیت‌های تفرجی نظیر پیاده‌روی، دوچرخه‌سواری، پیک‌نیک، کوهنوردی و … را نیز شامل می‌شود، اما برخلاف تفرج که فعالیت‌های کوتاه‌مدت، معمولاً محلی و بدون نیاز به برنامه‌ریزی پیچیده است، به سفرهای هدفمند و بلندمدت و با تأکید بر جنبه اقتصادی، اجتماعی و محیطی اطلاق می‌شود و بر استفاده پایدار از منابع طبیعی، حفظ محیط‌زیست، اثرات مثبت بر اقتصاد محلی و فرهنگ جوامع میزبان و عدالت بین نسلی تأکید دارد. نکته مهم که باید به آن توجه شود، این است که طبیعت‌گردی می‌تواند پایدار باشد، اما لزوماً مسئولانه نباشد. طبیعت‌گردی مسئولانه بر رفتار طبیعت‌گردان و افراد فعال در صنعت طبیعت‌گردی در قبال محیط، جامعه و فرهنگ توجه دارد و بیشتر به آموزش و آگاهی طبیعت‌گردان می‌پردازد.

اکوتوریسم، نوعی از طبیعت‌گردی پایدار است که به‌صورت مسئولانه و تخصصی در مناطق بکر و حساس طبیعی با هدف ایجاد تجربه‌های بی‌نظیر برای طبیعت‌گردان انجام می‌شود و ضمن تأکید ویژه بر آموزش ذی‌نفعان به‌دنبال حفاظت از اکوسیستم‌ها و تأثیرات مثبت اقتصادی و اجتماعی بر جوامع محلی است. سازمان جهانی گردشگری (UNWTO) اکوتوریسم را بخشی از گردشگری پایدار و سفری مسئولانه به مناطق طبیعی با هدف لذت بردن از طبیعت و فرهنگ، درک و قدردانی از آن، به‌گونه‌ای که از محیط‌زیست و رفاه جوامع محلی محافظت کند، تعریف کرده است و بیشتر بر ارتباط بین گردشگری، فرهنگ و اقتصاد محلی تأکید دارد. اتحادیه بین‌المللی حفاظت از طبیعت (IUCN) اکوتوریسم را به‌عنوان «گردشگری مسئولانه در محیط‌های طبیعی که به حفاظت از طبیعت کمک می‌کند، اثرات منفی حداقلی دارد و جوامع محلی را از نظر اقتصادی و فرهنگی توانمند می‌سازد» تعریف می‌کند و بیشتر بر حفاظت از طبیعت تأکید دارد. بنابراین هر دو سازمان، اکوتوریسم را شکلی از گردشگری پایدار و مسئولانه می‌دانند که بر اصول کلیدی تجربه‌ای مبتنی‌بر طبیعت شامل آموزش و آگاهی‌بخشی، حفظ تنوع زیستی و جلوگیری از تخریب محیط‌زیست، احترام به فرهنگ‌های محلی و تقویت ارزش‌های اجتماعی و اقتصادی جوامع میزبان و حداقل کردن اثرات منفی اجتماعی و محیطی تأکید دارد.

گردشگری پایدار،‌ توسعه پایدار

با شرح فوق گردشگری پایدار کامل‌ترین مفهوم و بر اصول توسعه پایدار تمرکز دارد. اما در حوزه طبیعت، کامل‌ترین مفهوم از نظر دامنه و گستره فعالیت‌ها، طبیعت‌گردی پایدار است و شامل همه اشکال طبیعت‌گردی با پیش‌فرض رعایت اصول پایداری می‌شود. درصورتی‌که تعهد بیشتری نسبت به حفاظت محیط‌زیست، توسعه آموزش و آگاهی ذی‌نفعان و مشارکت و توانمندسازی جوامع محلی مدنظر باشد، اکوتوریسم مفهومی جامع‌تر است که علاوه‌بر حفظ محیط‌زیست، یک رویکرد اخلاقی نسبت به جوامع محلی، الگویی فراتر از طبیعت‌گردی پایدار است. ازاین‌رو، در مناطق چهارگانه و تالاب‌های تحت مدیریت سازمان حفاظت محیط‌زیست به‌دلیل ارزش حفاظتی بسیار بالای این مناطق، هرگونه فعالیت باید با اولویت حفظ محیط‌زیست و حداقل تأثیرگذاری انجام شود. در این راستا، ظرفیت برد اکولوژیک یک اصل کلیدی است و باعث می‌شود تعداد طبیعت‌گردها، فعالیت‌ها و زیرساخت‌ها به‌گونه‌ای تنظیم شود که کمترین آسیب به اکوسیستم وارد شود. با این توضیح اکوتوریسم نسبت به طبیعت‌گردی پایدار که گاهی با فعالیت‌های گسترده‌تر همراه است، روی کم‌ترین اثرگذاری بر محیط و بیشترین حفاظت تأکید و تعهد بیشتری نسبت به مشارکت و توانمندسازی جوامع محلی دارد. با این شیوه جوامع محلی نه‌تنها از منافع اقتصادی بهره‌مند می‌شوند بلکه نقش کلیدی در حفاظت، تصمیم‌گیری یا مدیریت منابع خواهند داشت. ازاین‌رو، در برنامه‌ریزی برای مناطق چهارگانه، اکوتوریسم به‌دلیل ماهیت حفاظت‌محور خود انتخاب مناسب‌تری است، زیرا بیشترین تأکید را بر حفاظت اکوسیستم‌ها و کمترین مداخله دارد.

اکوتوریسم و تعهد برای حفاظت

با‌توجه‌به ارزش حفاظتی منحصربه‌فرد مناطق چهارگانه و تالاب‌های تحت مدیریت سازمان حفاظت محیط‌زیست، هرگونه فعالیت در این مناطق باید با اولویت حفظ محیط‌زیست و کمترین تأثیرگذاری انجام شود. اکوتوریسم به‌عنوان یکی از رویکردهای گردشگری پایدار، سفری مسئولانه و تخصصی به مناطق بکر و حساس طبیعی است که با هدف تجربه بی‌نظیر طبیعت‌گردان، حفاظت از اکوسیستم‌ها، آموزش ذی‌نفعان و ایجاد تأثیرات مثبت اقتصادی و اجتماعی بر جوامع محلی انجام می‌شود. این شیوه گردشگری پایدار با تأکید بر حفاظت از طبیعت و احترام به فرهنگ‌های محلی، ضمن تقویت ارزش‌های اجتماعی و اقتصادی، اثرات منفی اجتماعی و محیطی را به حداقل می‌رساند. درواقع، اکوتوریسم با تعهد بیشتر نسبت به حفاظت، آموزش و توانمندسازی جوامع محلی، نه‌تنها به بهره‌مندی اقتصادی آنها کمک می‌کند، بلکه نقش کلیدی در حفاظت، تصمیم‌گیری و مدیریت منابع طبیعی برای جوامع محلی قائل است. تحقق این رویکرد نیازمند بهره‌گیری از ظرفیت‌های قانونی موجود در اسناد بالادستی، قوانین‌ و مقررات کشور است. در این یادداشت، سعی شده است ظرفیت‌های قانونی مرتبط با اکوتوریسم در مناطق چهارگانه و تالاب‌ها مورد بررسی قرار می‌گیرد تا راهکارهای اجرای طرح‌های اکوتوریسم به‌صورت پایدار و مسئولانه تبیین شود.

یک) قانون اساسی جمهوری اسلامی‌ایران، به‌عنوان مهمترین سند بالادستی کشور، حفاظت از محیط‌زیست و بهره‌برداری پایدار از منابع طبیعی را وظیفه عمومی‌می‌داند. در اصل پنجاهم قانون اساسی، حفاظت از محیط‌زیست به‌عنوان یک وظیفه همگانی مطرح شده است و هرگونه فعالیت اقتصادی یا غیر آن که به تخریب غیرقابل جبران یا آلودگی محیط‌زیست منجر شود، ممنوع اعلام شده است. اکوتوریسم با تأکید بر بهره‌برداری پایدار از منابع طبیعی و حفظ محیط‌زیست، به‌طور کامل با اصول حفاظت از محیط‌زیست همخوانی دارد.

دو) سند چشم‌انداز جمهوری اسلامی ‌ایران، به‌عنوان یک برنامه کلان توسعه، اهداف اقتصادی، اجتماعی و محیط‌زیستی را به‌صورت جامع مدنظر قرار داده است. این سند بستری برای توسعه پایدار گردشگری طبیعی، از جمله اکوتوریسم، فراهم کرده و بر توسعه هماهنگ در تمامی‌بخش‌ها تأکید دارد. با استفاده از اهداف و استراتژی‌های این سند، می‌توان طرح‌های اکوتوریسم را در راستای توسعه مسئولانه و بهره‌برداری پایدار از مناطق طبیعی تنظیم و به اجرا درآورد.

سه) سیاست‌های کلی محیط‌زیست، به‌عنوان یک سند بالادستی، جهت‌گیری‌های کلان برای حفاظت از محیط‌زیست را تعیین کرده است و بر توسعه اقتصاد سبز، حمایت از سرمایه‌گذاری‌های سازگار با محیط‌زیست، بهره‌برداری متناسب با توان اکولوژیکی و مشارکت جوامع محلی تأکید دارند. این سیاست‌ها، چارچوب‌های کلان لازم برای توسعه گردشگری پایدار را ارائه می‌دهند و به‌عنوان بستر حمایتی، امکان ایجاد فعالیت‌های اکوتوریسم را در قالب اقتصاد سبز و مشارکت جوامع محلی فراهم می‌کنند.

چهار) سند توسعه راهبردی گردشگری، به‌عنوان مرجع کلان در حوزه گردشگری، اهداف و چارچوب‌های لازم برای توسعه گردشگری پایدار و مسئولانه را مشخص می‌کند. این سند با تأکید بر حفظ اکوسیستم‌ها، مشارکت جوامع محلی، تقویت زیرساخت‌ها و اقتصاد محلی، چارچوب جامعی برای اکوتوریسم فراهم می‌آورد. در این راستا سازمان حفاظت محیط‌زیست به‌عنوان نهاد اصلی در حوزه مدیریت اکوتوریسم در مناطق چهارگانه تعیین شده است تا از طریق برنامه‌ریزی منسجم و نظارت دقیق، بهره‌برداری مسئولانه و پایدار تضمین شود.

پنج) قانون حفاظت و‌ بهسازی محیط‌زیست، به‌‌عنوان یکی از مهمترین ابزارهای قانونی، چارچوبی برای حفاظت از محیط‌زیست و منابع طبیعی فراهم می‌کند و علاوه‌بر تعیین استانداردهای حفاظتی، بهره‌برداری پایدار از منابع طبیعی را به رسمیت می‌شناسد. طبق تبصره ۲ ماده ۱۶ این قانون منافع حاصل از بهره‌برداری اراضی ملی بدون انتقال مالکیت به بخش غیردولتی واگذار می‌شود. این ظرفیت، امکان مشارکت بخش غیردولتی و جوامع محلی در بهره‌برداری پایدار از منابع طبیعی را فراهم می‌کند. با ایجاد بستر قانونی برای مشارکت بخش غیردولتی، این قانون امکان اجرای طرح‌های اکوتوریسمی ‌را در مناطق چهارگانه و تالاب‌ها به شیوه‌ای مسئولانه و پایدار ایجاد می‌کند.

شش) قانون احکام دائمی‌ برنامه‌های توسعه کشور، به‌عنوان یک چارچوب کلان ‌و جامع، اصول و مقررات مرتبط با توسعه پایدار را تنظیم کرده است که ضمن حفظ منابع طبیعی و محیط‌زیست، زمینه‌های رونق اقتصادی و مشارکت جوامع محلی را نیز فراهم سازد. براساس ماده ۲۹ این قانون، بهره‌برداری از جنگل‌ها و مراتع و زیستگاه‌های طبیعی براساس توان بوم‌شناختی (اکولوژیک) با ضرورت حفظ آنها، مجاز است و بر مردمی شدن اقتصاد و ارتقای مشارکت جوامع محلی و توانمندسازی آنان در امر حفظ و احیای منابع طبیعی و محیط‌ زیست کشور تأکید شده است. این قانون ظرفیت مناسبی را برای بهره‌برداری از مناطق چهارگانه و تالاب‌ها جهت اجرای طرح‌های اکوتوریسم با مشارکت جوامع محلی فراهم کرده است.

هفت) آیین‌نامه طبیعت‌گردی، به‌عنوان یک دستورالعمل اجرایی، ضوابط فنی و استانداردهای اجرای طرح‌های طبیعت‌گردی را تعیین کرده است. در ماده ۷ این آیین‌نامه تصریح شده است که هرگونه فعالیت طبیعت‌گردی (از جمله اکوتوریسم) در اراضی ملی واقع در مناطق چهارگانه و تالاب‌ها، بدون واگذاری عرصه و اعیان و بدون ایجاد حقوق مکتسبه، توسط اشخاص حقیقی یا حقوقی با اولویت جوامع محلی، با تهیه طرح براساس قوانین و مقررات، طرح مدیریت و ضوابط محیط‌زیستی (شامل مطالعات ارزیابی اثرات زیست‌محیطی و اخذ مجوزهای لازم) و تصویب در کمیته ملی طبیعت‌گردی اجرا می‌شود.

این آیین‌نامه، با فراهم آوردن چارچوب‌های دقیق اجرایی، تضمین می‌کند طرح‌های اکوتوریسم به‌صورت مسئولانه، مطابق با اصول حفاظت محیط‌زیست و مشارکت جوامع محلی، اجرا شوند.

هشت) مشارکت در حفظ محیط‌زیست طبیعی و رونق کسب‌وکارهای محیط‌زیستی، به‌عنوان یکی از مقررات مهم در حوزه بهره‌برداری پایدار، با هدف حفاظت از زیستگاه‌ها، گونه‌های گیاهی و جانوری و همچنین پایش محیط‌زیستی تدوین شده است. ماده ۲ این آیین‌نامه امکان واگذاری منافع حاصل از بهره‌برداری موزه‌های تاریخ طبیعی و آثار طبیعی ملی بدون انتقال مالکیت به بخش غیردولتی را فراهم می‌کند. این ظرفیت، بستر مشارکت بخش غیردولتی و جوامع محلی را در بهره‌برداری مسئولانه و پایدار از منابع طبیعی فراهم می‌آورد. با ایجاد بستر قانونی برای مشارکت بخش غیردولتی و تأکید بر رعایت ضوابط محیط‌زیستی، این آیین‌نامه ظرفیت مؤثری در اجرای طرح‌های اکوتوریسم در آثار طبیعی و موزه‌های تاریخ طبیعی ایجاد می‌کند.

نه) راهنمای تدوین طرح‌های مدیریت مناطق چهارگانه (نشریه ۲۵۷ سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی کشور)، چارچوب‌ها و استانداردهای لازم برای برنامه‌ریزی، حفاظت و بهره‌برداری پایدار از منابع طبیعی را ارائه می‌دهد. این نشریه با تأکید بر اصل حفاظت از اکوسیستم‌ها، توسعه پایدار و مشارکت جوامع محلی، راهبردهای علمی‌و عملی برای مدیریت زیست‌بوم‌ها را تبیین کرده است. در فصل‌های مختلف این نشریه، اصول طراحی و اجرای طرح‌های مدیریتی، از جمله طرح‌های اکوتوریسمی، با در نظر گرفتن ظرفیت‌های اکولوژیک، اجتماعی و اقتصادی مناطق طبیعی تشریح شده است. استفاده از این نشریه به‌عنوان مرجع فنی، امکان طراحی طرح‌های اکوتوریسمی‌ با کمترین تأثیر بر اکوسیستم‌ها و بیشترین بهره‌وری اجتماعی و اقتصادی را فراهم می‌آورد.