سفرهای نوروزی از کمیت تا کیفیت

 گردشگری ایران در حالی پیک سفرهای نوروزی را پشت سر گذاشت که هنوز نه از مدیریت مقصد در این بخش خبری است و نه تکلیف حساب‌های اقماری روشن شده و همچنان آمارها بدون مبنای مشخصی، تیتر رسانه‌ها می‌شوند. از جمله آماری که وزیر میراث‌فرهنگی ارائه و اعلام کرده است در نوروز 1404 حدود 45 میلیون نفر – یعنی بالغ بر نیمی از جمعیت کشور – به مسافرت رفته‌اند. هنوز مشخص نیست این آمار با چه فرمولی به‌دست‌آمده و مبنای آن چیست؛ اما برخی فعالان گردشگری از جمله رئیس هیئت‌مدیره دفاتر سفر و گردشگری استان تهران، نسبت به صحت آن تردید کرده و گفته است: «این آمار قابل‌اتکا نیست» تأکید وزارت میراث‌فرهنگی اما همچنان بر افزایش چشمگیر سفرهای نوروزی باتکیه‌بر آمارهایی که سال‌هاست در مورد صحت آنها تردید وجود دارد. موضوعی که نشان می‌دهد برنامه‌ریزی دقیقی برای گردشگری نه در روزهای پیک سفر و نه در فصول دیگر سال وجود ندارد، چرا که یک برنامه‌ریزی دقیق نیازمند آماری دقیق و مبتنی بر داده‌های صحیح است.

 در کنار آمارهای افزایشی و در مواردی عجیب که از تریبون‌های رسمی اعلام می‌شود، موضوع مدیریت مقصد هم مسئله‌ای بود که خود را در تصاویر وایرال شده در شبکه‌های اجتماعی به رخ می‌کشید. انبوه بازدیدکنندگان در یک مجموعه یا بنای تاریخی، بدون هیچ ضابطه و برنامه‌ای و بدون توجه به آسیب‌های بلند مدتی که بر آثار تاریخی خواهد گذاشت، نشان می‌دهد که کمیت در نگاه مدیران گردشگری کشور بر کیفیت غلبه دارد.

 اقبال مسافران به جاذبه‌های تاریخی

 یکی از تغییراتی که در نتیجه شرایط عمومی کشور در چند سال اخیر در حوزه گردشگری و میراث‌فرهنگی شاهد آن هستیم، اقبال چشمگیر مردم به بازدید از مراکز تاریخی و فرهنگی است. موضوعی که می‌تواند تلنگری برای وزارت میراث‌فرهنگی باشد تا برنامه‌ای مدون و دقیق در زمینه آموزش عمومی تهیه کند تا عموم مردم با شیوه اصولی مواجهه با آثار تاریخی و باستانی بیشتر آشنا شوند و شاهد تصاویری مشابه آنچه در تخت‌جمشید و حافظیه اتفاق افتاد نباشیم. در صورت بی‌توجهی به این مسئله باید گفت افزایش اقبال عمومی به جاذبه‌های فرهنگی تنها می‌تواند موجب نگرانی باشد.

 بر اساس اعلام دبیر ستاد مرکزی سفر در نوروز 1404 اقبال گردشگران به مراکز فرهنگی افزایش پیدا کرده، به گفته فاطمی آمار تجمیعی بازدیدها از ۲۹ اسفند ۱۴۰۳ تا ۱۳ فروردین ۱۴۰۴ نشان می‌دهد که در این مدت، ۴ میلیون و ۶۱۶ هزار و ۸۵۹ گردشگر از اماکن فرهنگی، تاریخی و موزه‌های کشور بازدید کرده‌اند. این رقم در مقایسه با مدت مشابه سال گذشته که ۳ میلیون و ۶۰۰ هزار و ۷۳۳ بازدید ثبت شده بود، رشد بیش از ۲۸ درصدی را نشان می‌دهد.

لزوم توجه به مدیریت مقصد در گردشگری کشور

 «ارشک مسائلی» عضو هیئت‌علمی پژوهشگاه میراث‌فرهنگی و گردشگری در خصوص وضعیت گردشگری داخلی در نوروز سال جاری به «پیام ما» می‌گوید: «متأسفانه برخی سیاست‌گذاران گردشگری به‌ویژه در استان‌ها تصور می‌کنند که وظیفه آنها صرفاً فراهم‌کردن وسایل نقلیه، اقامتگاه‌ها، تورلیدرها و امکان برگزاری تورها و یا تأمین بنزین، نان، غذا و سایر ملزومات سفر است. البته این‌ها «شرایط لازم» برای گردشگری هستند؛ یعنی بدون آنها اساساً گردشگری شکل نمی‌گیرد. اما سؤال اینجاست: آیا صرفِ تأمین این شرایط برای شکل‌گیری فرایند گردشگری کافی است؟ خیر. ما به «شرایط کافی» هم نیاز داریم. یکی از مهم‌ترین موارد برای تأمین «شرایط کافی» تعیین ظرفیت پذیرش جاذبه‌های گردشگری است؛ این ظرفیت باید برای تمام مقاصد گردشگری اعم از جاذبه‌های فرهنگی، طبیعی یا انسان‌ساخت، به‌ویژه در ایام پیک سفر مشخص شود. متأسفانه، این موضوع چندان مورد توجه قرار نمی‌گیرد. به‌عنوان‌مثال شاهد هستیم که جمعیت بسیار زیادی به یکباره در ایوان عالی‌قاپوی اصفهان حضور پیدا می‌کنند. شاید این ازدحام در کوتاه‌مدت آسیب ملموسی به بنا وارد نکند، اما در بلندمدت، روند تخریب آن را تسریع می‌کند. اگر پذیرش گردشگران به‌صورت برنامه‌ریزی‌شده و کنترل‌شده انجام شود، ممکن است بنا پس از ده سال نیاز به مرمت داشته باشد؛ اما اگر مدیریت نشود، همین بنا ممکن است پس از هفت سال آسیب‌دیده و به مرمت جدی نیاز پیدا کند.» 

 به باور عضو هیئت‌علمی پژوهشگاه میراث‌فرهنگی و گردشگری یکی از کلیدی‌ترین نیازها در گردشگری کشور تغییر نگرش نسبت به نیازهای اساسی این بخش است، مسائلی معتقد است: «نیاز داریم که در گردشگری نگرش‌ها از تمرکز صرف بر تأمین و توسعه زیرساخت‌ها به سطوح بالاتر، مانند مدیریت مقصد، تغییر کند. در این زمینه، نهادهایی مانند استانداری‌ها و شهرداری‌ها می‌توانند نقش مؤثری ایفا کنند. مدیریت گردشگری فقط به معنای اختصاص پارک‌هایی برای چادرزدن یا مکان‌هایی برای اسکان موقت در مواقع بارندگی نیست، بلکه باید شامل بررسی ظرفیت پذیرش جاذبه‌ها، برنامه‌ریزی برای پذیرش گردشگران و سیاست‌گذاری هوشمندانه باشد. استان‌ها و شهرداری‌ها می‌توانند تمام جاذبه‌ها و مسیرهای گردشگری را در قالب اپلیکیشن‌ها یا وب‌سایت‌ها معرفی کرده و با تعیین ظرفیت بازدید و سیستم رزرواسیون پیش از سفر، از ازدحام غیرمنطقی در مقاصد گردشگری جلوگیری کنند. به طور نمونه برای جزیره هرمز، تعداد مشخصی بازدیدکننده پذیرش شود و بیش از آن مجاز نباشد. بی‌توجهی به این موارد باعث شده با مشکلاتی مانند تخریب ماسه‌های نقره‌ای ساحل، برداشت غیرقانونی خاک سرخ هرمز، یا درگیری‌های مشابه در حافظیه شیراز و پارک آبی مشهد مواجه شویم. گاهی خسارات ناشی از این بی‌برنامه عمل‌کردن، غیرقابل‌جبران است» 

نیاز به حکمرانی در گردشگری 

به باور ارشک مسائلی در حال حاضر، حکمرانی گردشگری در کشور ما وجود ندارد، او در توضیح این جمله می‌گوید: «حکمرانی به این معناست که مانند بورس، که دامنه نوسان روزانه قیمت‌ها به‌صورت شفاف تعیین می‌شود، در گردشگری نیز باید چارچوب‌های مشخصی برای پذیرش گردشگران وضع شود. نباید همه چیز باز باشد و بدون برنامه‌ریزی و نظارت، سفرها انجام شود. باید توجه داشته باشیم که در نوروز امسال به‌دلیل شرایط اقتصادی، بسیاری از مسافران که قبلاً به سفرهای خارجی می‌رفتند، اکنون به مقاصد داخلی رو آورده‌اند. این افزایش حجم سفرهای داخلی، ضرورت مدیریت هوشمندانه را دوچندان می‌کند» او در مورد رفتارهای ناهنجار برخی مسافران که تصاویر آن هم در شبکه‌های اجتماعی منتشر شد، معتقد است برای کنترل چنین رفتارهایی باید سیاست‌های تشویقی و تنبیهی در نظر گرفته شود و در عین حال در روزهای پیک سفر محدودیت‌هایی برای بازدید از اماکن تاریخی در نظر گرفته شود، او معتقد است: «علاوه بر سیاست‌گذاری‌های کلان، توجه به آگاهی‌بخشی عمومی در مورد اهمیت این آثار نیز ضروری است، اما به‌تنهایی کافی نیست. پویش‌هایی مانند «نه به ریختن زباله» اگرچه مفیدند، اما بدون ضمانت اجرایی (مانند جریمه‌های نقدی برای انداختن زباله از ماشین) تأثیر چندانی ندارند. نمونه موفق این رویکرد، اجباری شدن کمربند ایمنی است که با قانون‌گذاری و اجرای دقیق، به یک عادت همگانی تبدیل شد. یا به طور مثال در کانادا، بلندکردن صدای موسیقی در جنگل یا زیستگاه‌های حیات‌وحش جریمه سنگینی دارد، زیرا خواب پرندگان و آرامش حیات‌وحش را مختل می‌کند. این نشان می‌دهد که سیاست‌گذاران باید بین لذت گردشگران و حفظ محیط‌زیست تعادل ایجاد کنند» او با اشاره به حضور انبوه جمعیت در تخت‌جمشید و پاسارگاد و یا مجموعه سعدآباد با تأکید بر اینکه این اتفاق و اقبال مردم به اماکن تاریخی و فرهنگی اتفاق خوبی است، معتقد است: «اما این شرایط نیاز به ظرفیت‌سنجی دارد. باید محدودیت‌های بازدید در اماکنی مثل تخت‌جمشید ایجاد شود و مردم از طریق یک پلتفرم مشخص، بازدید خود را از قبل رزرو کنند و سقفی برای این رزرو و بازدید روزانه مشخص شود. وقتی این موارد اتفاق بیفتد، می‌توان گفت که کنترل امور از دست مدیران این مجموعه‌ها هم خارج نمی‌شود و شرایط قابل کنترل خواهد بود» 

سفرهای نوروزی به روایت آمارهای رسمی

طبق آخرین آمارهای منتشر شده از سوی ستاد مرکزی خدمات سفر و اعلام «مصطفی فاطمی» دبیر این ستاد اقامت ۵۴ میلیون و ۷۳۱ هزار نفر تا ۱۲ فروردین‌ماه ثبت شده و استان مازندران پرمسافرترین استان کشور بوده است. در گزارش‌های رسمی در خصوص آمار مسافران استان‌ها این نکته ذکر نمی‌شود که آمار مسافران هنوز بر اساس پلاک خودروهایی که از مبادی ورودی هر استان وارد می‌شوند – بدون درنظرگرفتن فاکتورهایی که در تعاریف استاندارد برای گردشگران وجود دارد – تهیه و اعلام می‌شود و رقابتی تنگاتنگ بین استان‌های گردشگرپذیر برای ارائه آمارهای بالاتر وجود دارد و همین مسئله لزوم وجود یک ساختار مشخص تهیه آمار بخش گردشگری را یادآور می‌شود تا بتوان باتکیه‌بر آمارهای اصولی و دقیق برای سال‌های بعد برنامه‌ریزی دقیق‌تری انجام داد. اما این مسئله سال‌هاست که به شکلی جدی مورد غفلت واقع می‌شود.

 بر اساس آمار رسمی ستاد سفر تعداد جان‌باختگان در تصادفات جاده‌ای نسبت به سال گذشته با ۴ درصد افزایش به ۶۶۴ نفر رسیده است. در خصوص بازدید از مراکز فرهنگی و تاریخی آمارها نشان می‌دهد تخت‌جمشید و حافظیه بیشترین بازدیدها را در تعطیلات نوروز داشته‌اند. بر همین اساس از ۲۹ اسفند تا ۱۳ فروردین، ۴۷۰ هزار نفر از تخت‌جمشید و ۴۶۴ هزار نفر از حافظیه بازدید کردند. استان‌های فارس و اصفهان بیشترین تعداد بازدید را داشتند، و استان مازندران با ۴.۷ میلیون مسافر، بیشترین سفر را در نوروز تجربه کرد. مشهد، شیراز و اصفهان هم از مقاصد اصلی گردشگران بودند. فاطمی در خصوص اقامت‌های نوروزی، اعلام کرده است که تا ۱۲ فروردین، مجموع اقامت‌ها به ۵۴ میلیون و ۷۳۱ هزار نفر رسید و ۸.۹ میلیون نفر در مراکز رسمی اقامت داشتند. به گفته او بازدید از آثار تاریخی کشور نیز در نوروز ۱۴۰۴ رشد ۲۸ درصدی داشت و در مجموع ۴.۶ میلیون نفر از این اماکن دیدن کردند.