یلدا این آیین کهن ایرانی می‌آید و خبر از زایش نور و پایان تاریکی می‌دهد. شب بلند و سرد و تاریک آغاز زمستان با برآمدن دوباره خورشید و آفتاب به زوال می‌رسد. یلدا شب میلاد و رویش است؛ میلاد و رویش مهر و روشنایی. اگرچه یلدا شبی بلند است و تاریک، اما با همه تداومش نمی‌تواند مانع ظهور نور و گرمی شود. بلاخره نور و گرمی از راه می‌رسد و به این تاریکی طولانی پایان می‌دهد.

مردم ایران از دیرباز به شکست تاریکی و پیروزی نور باور داشته‌اند و هرساله برای رویت این پیروزی شکوهمند، آخرین شب پاییز را تا طلوع نور و آفتاب بیدار مانده‌اند. بیدار مانده‌اند و با قصه‌های شیرین ایرانی، پیام ناپایداری تاریکی و ظلمت را زمزمه کرده‌اند. بیدار مانده‌اند و از دلیری‌ها و دلاوری‌های قهرمانان ظلمت‌ستیز ملی گفته‌اند و خوانده‌اند، بیدار مانده‌اند و با تفأل به اشعار نغز و پرنور محلی و ملی از پیروزی نور بر ظلمت گفته‌اند و بیدار مانده‌اند و با دانه‌های روشن انار به‌استقبال روز پرمهر نشسته‌اند.

در فرهنگ ایران‌زمین از دوران باستان دو جبهه نیرومند خیر و شر وجود داشته است؛ اگرچه این دو جبهه در ادوار مختلف نام‌ها و اسامی مختلف پیدا کرده‌اند، اما همیشه این دو جبهه در جدال بوده‌اند و مردم به پیروزی نور بر ظلمت ایمان داشته‌ان؛ باور و امیدی همیشگی برای به پایان رسیدن سختی‌ها و دردها، و اوج این باور در آیین یلدا متجلی شده است.

یلدا به‌معنی میلاد است و عده‌ای می‌گویند این شب به پیروی از مسیحیان و جشن مسیحیان در شب تولد مسیح ایجاد شده، اما باور قوی‌تر و متقن‌تر آن است که جشن میلاد مسیح تحت‌تأثیر جشن میلاد ایزدمهر ایرانی قرار گرفته. البته شواهد بسیاری وجود دارد که آیین مسیحیت نه‌تنها در گرامیداشت میلاد نور که در بسیاری موارد دیگر نیز تحت‌تأثیر میترائیسم ایرانی قرار دارد. در این مقال کوتاه مجال بررسی و تدقیق این مسائل نیست و به همین اکتفا می‌کنیم که یلدا پر است از نمادها و نمودهای فرهنگ و باورهای ایرانی و همین ایرانی بودن و کهن بودن این آیین است که آن را برای قرن‌ها در میان ایرانیان زنده نگه داشته است.

براساس اعتقادات ایرانیان کهن اورمزد (خدای خیر و نیکی) و اهریمن (خدای بدی و تاریکی) فرزندان زروان (خدای زمان) هستند. میترا یا مهر نیز داور بین این دو و رابط بین ایزدان و انسان است. بنابر نظر اکثر دانشمندان، معنای اصلی میترا، هم‌پیمان و دوست بوده است که بعدها باتوجه‌به نقش‌پذیری او به‌عنوان ایزد خورشید (مهر)، تعمیم معنایی پیدا کرده است.

مهر فرشته پیمان و دوستی و خورشید نماد اوست. این اسطوره بر اهمیت پیمان و میثاق تأکید دارد و خود روشنی و فروغ است. در طول دوران این اسطوره ایزد پیمان و نگهبان عهد و میثاق، حافظ خانواده و شهر و کشور، بخشندهٔ ثروت و نعمت، اعطاکننده شهریاری و قدرت و تسلط، الهه راستی و … شناخته شد. اگرچه در طول دوران و تاریخ ایران مهر و میترا از خداوندگاری به ایزدی رسید و از ایزد به نماد تبدیل شد، اما باور به راستی و روشنی همچنان در اذهان ایرانی زنده و جاوید است. همچنان ایرانیان باور دارند که اگر راستی و روشنی را نادیده بگیرند، عقوبت سیطره تاریکی و دروغ دامن‌گیرشان می‌شود.  

مردم ایران در گذر زمان باورهایشان را اصلاح و به‌روز کردند و همیشه به روی مذهب و باور متجلی‌تر و متعالی‌تر گشاده بوده‌اند و در ضمن گذار به دنیای بهتر و متعالی‌تر، پیش‌داشته‌های ارزشمند خود را فراموش نکردند و با اصلاح و تعدیل این باورها به‌استقبال دنیای جدیدتر و پیشرفته‌تر رفته‌اند.

یلدا از تجربه زیسته و باور کهن مردم این سرزمین برخاسته است. این آیین که قرن‌ها پیش پایه‌گذاری شده‌ است، خود ریشه در تجربه زیسته میلیون‌ها سال زندگی مردمان باستان و ماقبل‌تاریخ دارد. یلدا میراث عظیم میلیون‌ها سال تجربه و دانش بشری است که با مهر و میثاق پیشینیان به ما رسیده است. اکنون ما ایرانیان اعم از مسلمان و مسیحی و زردشتی و … این آیین را پاس می‌داریم و برایمان گرانقدر است. ما همچنان برآنیم که راستی و روشنایی ارزشمند است و همچنان باور داریم راستی و مهرورزی تنها راه رستگاری است.

بار دیگر یلدا از راه رسیده است و ما ایرانیان در کنار سفره‌های کم‌رمقی که با خون دل مهیا کرده‌ایم، با هم میثاق می‌بندیم «راستی و مهرورزی را پاس بداریم که اهریمن و نیروهای اهریمنی از ما و سرزمین‌مان دور شود و روزگار نور و روشنی فرارسد.»

هنوز با همه دردم امید درمان است          که آخری بود آخر، شبان یلدا را