در سال‌های اخیر، یکی از چالش‌های مهم در اجرای طرح‌های عمرانی، خلط میان مفاهیم تخصصی و حقوقی حوزه محیط‌زیست است. این مقوله گاهی باعث می‌شود یک طرح بدون طی کامل فرایندهای قانونی، واجد مجوز تلقی شود. پرونده سد سجارود نمونه‌ای است که نشان می‌دهد تفکیک دقیق میان «مجوز ارزیابی اثرات محیط‌زیستی» و «مجوز محیط‌زیستی» تا چه اندازه اهمیت دارد.

بر اساس ضوابط ارزیابی اثرات محیط‌زیستی، ممکن است یک مشاور دارای صلاحیت لازم برای انجام مطالعات ارزیابی باشد. در چنین شرایطی، این مشاور می‌تواند با کارفرما قرارداد منعقد کند و مطالعه اثرات محیط‌زیستی یک طرح را انجام دهد. اما این مجوز به‌هیچ‌عنوان به معنای تأیید محیط‌زیستی طرح، موافقت با اجرای پروژه یا صدور مجوز نهایی محیط‌زیستی نیست. به بیان ساده، مجوز ارزیابی فقط اجازه انجام یک فرایند کارشناسی است، نه تأیید نتیجه آن فرایند.

در همین چارچوب، مباحث اخیر درباره سد سجارود قابل بررسی است. این طرح با انتقادهای متعددی از منظر محیط‌زیستی، اجتماعی و اقتصادی روبه‌رو بوده است و حتی در صورت برخورداری از مجوز محیط‌زیستی نیز، ضرورت شفاف‌سازی درباره نحوه تصمیم‌گیری، بررسی گزینه‌های جایگزین و ارزیابی پیامدهای آن همچنان وجود داشت.

بااین‌حال، بررسی پاسخ رسمی ارائه‌شده درباره این طرح نشان می‌دهد که آنچه در سال ۱۳۹۹ صادر شده، مجوز ارزیابی اثرات محیط‌زیستی است، نه مجوز محیط‌زیستی.

این تفاوت از نظر حقوقی بسیار مهم است. صدور مجوز ارزیابی به این معناست که فرایند انجام مطالعه امکان‌پذیر شده و مشاور صلاحیت بررسی اثرات احتمالی پروژه را دارد؛ اما تا زمانی که گزارش ارزیابی تهیه، بررسی و تأیید نهایی نشود و سایر الزامات قانونی نیز تحقق پیدا نکند، نمی‌توان آن را به‌منزله صدور مجوز محیط‌زیستی برای اجرای پروژه دانست.

بر این اساس، اگر سد سجارود فاقد مجوز نهایی محیط‌زیستی باشد، آغاز عملیات اجرایی آن پیش از طی کامل فرایند قانونی، می‌تواند مغایر با الزامات محیط‌زیستی کشور باشد و نیازمند بررسی حقوقی دقیق است.

البته همچنان یک ابهام مهم باقی مانده است که باید از سوی مراجع مسئول شفاف شود. منظور از صدور مجوز ارزیابی اثرات محیط‌زیستی برای این طرح در سال ۱۳۹۹ دقیقاً چه بوده است؟ آیا صرفاً صلاحیت مشاور برای انجام مطالعه ارزیابی تأیید شده یا اینکه گزارش ارزیابی توسط مشاور تهیه، توسط سازمان حفاظت محیط‌زیست بررسی و تأیید شده و تنها یکی از مراحل فنی فرایند طی شده است؟

پاسخ روشن به این پرسش برای افکار عمومی و ذی‌نفعان اهمیت زیادی دارد، زیرا تفاوت میان این دو وضعیت، تفاوت میان آغاز یک مطالعه کارشناسی و دریافت مجوز قانونی برای اجرای یک پروژه است.

از سوی دیگر، حتی اگر فرض شود گزارش ارزیابی اثرات محیط‌زیستی این طرح در سال ۱۳۹۹ تهیه و تأیید شده باشد، باید موضوع اعتبار زمانی آن نیز مورد توجه قرار گیرد. با گذشت چند سال از انجام آن مطالعه، تغییر شرایط محیطی، اقتصادی و اجتماعی منطقه می‌تواند ضرورت بازنگری و انجام ارزیابی مجدد را مطرح کند.

سدها از جمله طرح‌هایی هستند که آثار آن‌ها تنها به زمان ساخت محدود نمی‌شود و می‌توانند دهه‌ها بر منابع آب، اکوسیستم‌ها، جوامع محلی و تنوع زیستی اثر بگذارند. بنابراین، شفافیت در فرایند ارزیابی و صدور مجوز، نه یک تشریفات اداری، بلکه بخشی از تضمین توسعه پایدار و حفاظت از منافع عمومی است.