استان گلستان سرزمین ظرفیت‌های توانمند و ارزآور کشاورزی و‌ منابع‌طبیعی و‌ گردشگری است که هر روستا و شهر می‌تواند به قطب تولید محصولی ارزشمند تبدیل شود؛ مانند گیاه دارویی و قیمتی زعفران با نیاز آبی اندک که روستای دورافتاده وامنان را دگرگون کرد و نه‌تنها رونق اقتصادی را به این روستا بازگرداند بلکه مسیر مهاجرت معکوس را برای بازگشت جوانان به روستا هموار کرد. وامنان روستایی سرسبز از توابع بخش چشمه‌ساران شهرستان آزادشهر در استان گلستان است که در فاصله ۶۲ کیلومتری آزادشهر و ۱۴۰ کیلومتری شهرستان گرگان (مرکز استان) قرار دارد.

نگین وامنان

جمعیت این روستا براساس آخرین سرشماری انجام‌شده دو هزار نفر است و اغلب بومیان روستا به زبان فارسی و گویش محلی سخن می‌گویند. پیشه اصلی آنها باغداری، کشاورزی، جمع‌آوری و فرآوری گیاهان دارویی و گلاب‌گیری و دامداری بوده و مهمترین محصولات آنها گیاهان دارویی به‌خصوص زعفران موسوم به طلای سرخ است. به‌دلیل وجود آب‌وهوای کوهستانی و ارتفاع از سطح دریای بالای ۱۴۰۰ متر و حداقل رطوبت نسبی ۲۰ درصد زعفران  این منطقه از مرغوبیت بالایی برخوردار بوده، به‌طوری‌که زعفران این منطقه به زعفران نگین وامنان معروف شده و دارای برند خاص خود در کشور شده است. طبق پژوهش‌های انجام‌شده توسط نگارنده روی خاک‌های مزارع این روستا در سال‌های ۱۳۹۲ تا ۱۳۹۵ با تهیه بیش از ۱۰۰ نمونه خاک و تجزیه آنها متوجه شدیم که درصد ماده‌ آلی خاک‌های مزارع زعفران این روستا بیش از ۲.۵ درصد است که یکی از دلایل باروری خاک‌های این منطقه در کشت و پرورش زعفران است. لازم به ذکر است که ماده آلی خاک که هسته اصلی آن کربن آلی است، حکم خون در بدن را دارد و مهمترین عامل چسبندگی ذرات خاک و ایجاد خاکدانه است. ماده آلی خاک به هر ماده‌ای گفته می‌شود که در اصل توسط موجودات زنده گیاهی یا جانوری تولید می‌شود و به خاک بازگردانده می‌شود و فرایند تجزیه را طی می‌کند. به‌طورکلی شامل طیف وسیعی از مواد از بافت‌های اولیه دست‌نخورده گیاهان و جانوران تا مخلوط تجزیه‌شده از موادی به‌نام هوموس است. در زمینه تاریخچه کشت زعفران در این روستای کوهستانی که ۱۴۰ کیلومتر با مرکز استان یعنی شهرستان گرگان فاصله دارد، باید گفت حدود سال ۱۳۷۷ بود که «حاج‌آقا محمد احمدی»، کشاورز روحانی ساکن روستا، حین گشت‌وگذار در جنگل‌ها و حاشیه اطراف روستا گل‌های گیاه زعفران وحشی را دید و به ذهنش آمد که اگر اینجا زعفران به‌صورت خودرو و طبیعی رشد می‌کند، حتماً می‌توان آن را به‌صورت دست‌کاشت در مزرعه کاشت و این باعث حرکتی اثرگذار و تحولی بزرگ در اقتصاد این روستا می‌شود. این‌طور بود که او سراغ یکی از دوستای خراسانی‌اش می‌رود و از او پیاز زعفران می‌گیرد و در باغچه منزل خود کشت می‌کند و بعد از آنکه نتیجه کار را مشاهده می‌کند، سایر روستاییان را نیز ترغیب م‌کند که در اراضی خرده‌مالکی خود که برای کشت و‌ پرورش گندم و سیب‌زمینی و‌ حبوبات اقتصادی نیست، به کشت زعفران روی بیاورند. محصولات کشاورزی وامنان عبارتند از: گندم، گل محمدی، جو، عدس، لوبیا، سیب‌زمینی و طی بیست سال اخیر کشت زعفران نیز به آن اضافه شده است. در این روستا به‌واسطه آب‌وهوای کوهستانی زعفران مرغوبی تولید می‌شود. محصولات باغ‌های این روستا هم عبارتند از: گیلاس، آلبالو، هلو، شلیل، سیب، زردآلو، آلو بخارا، گلابی، خرمالو و گردو. محصول و درآمد مناسب زعفران اهالی را وادار کرد به‌جای کاشت سنتی غلات و‌ حبوباتی که درآمدش به زحمت درو و جمع‌آوری‌اش نمی‌ارزید، کاشت محصول جدید را امتحان کنند که نتیجه آن توسعه کاشت زعفران به حدود ۵۰۰ هکتار زمین این روستا در سال ۱۴۰۳ شده است.

راندمان بالا

راندمان اقتصادی زعفران از سال دوم کشت آغاز شده است و برای پنج تا هفت سال متوالی ادامه دارد. زعفران در صنعت غذا، شیرینی‌پزی، داروسازی و دیگر صنایع کاربرد فراوان دارد. به‌ازای هر ۷۰ تا ۸۰ کیلوگرم گل زعفران یک کیلوگرم محصول سَرگل (زعفران خشک) تولید می‌شود. هر کیلوگرم گل زعفران در حدود دو هزار تا دو هزار و ۷۰۰ گل دارد و از آن ۱۲.۵ تا ۱۷.۵ گرم زعفران خشک تولید می‌شود. اهالی روستای وامنان با کاشت زعفران به درآمد قابل‌قبولی رسیدند و علاوه‌بر ایجاد انگیزه در جوانان برای حضور در روستا، افراد مهاجرت‌کرده را هم ترغیب به دست کشیدن از زندگی شهری و بازگشت به روستا کردند. وامنان حالا آن روستای بی نام و نشان دهه ۷۰ و ۸۰ نیست؛ زعفران این روستا آرام آرام در حال تبدیل شدن به برندی جهانی است و از رقیبان داخلی سبقت گرفته و درصورت ایجاد زیرساخت‌های لازم می‌تواند به ویترین بازارهای اروپایی برسد. از مشکلاتی که سر راه توسعه زنجیره ارزش این گرانترین ادویه جهان در این روستا وجود دارد و‌ نیاز به حمایت‌های سیاستگذاری و سرمایه‌گذاری و بسته‌های حمایتی بالادستی دارد، می‌توان به موارد زیر اشاره کرد: ایجاد کارگاه زنجیره کامل ارزش در این روستا از پاک‌کردن‌ گل‌های چیده‌شده در مزارع تا بسته‌بندی کامل فروش انواع محصولات شامل سرگل و‌ نگین و پوشال به‌طور جداگانه و بسته‌بندی چای کیسه‌ای زعفرانی تا افشانه و غیره، رفع دغدغه بازاریابی در فروش و فرصت‌های شغلی جدید در منطقه، تقویت شرکت تعاونی زعفران‌کاران وامنان، ایجاد بازارچه فروش پیاز زعفران، ترغیب سرمایه‌گذاران برای ایجاد صنایع بسته‌بندی و فراوری این محصول جهت جلوگیری از خام‌فروشی.

فروش فله

با ایجاد کارگاه ایجاد زنجیره ارزش این‌ محصول بسیار ارزآور می‌توان‌ علاوه‌بر اشتغالزایی روستاییان و‌ توانمندسازی آنان از خام‌فروشی این‌ محصول جلوگیری کرد. همچنین، این کار موجب افزایش سطح زیرکشت، سرمایه‌گذاری در کیفیت تولید محصول و ایجاد زمینه اشتغال برای افراد بیشتر با برند وامنان خواهد شد. لازم به ذکر است که با مشاهدات و‌ پایش میدانی مزارع زعفران در سال ۱۴۰۳ مشاهده شد در سال زراعی گذشته به‌هیچ‌وجه مزارع زعفران این منطقه آبیاری نشد و کلاً از آب نزولات جوی (آب سبز) استفاده شد. همچنین، به‌هیچ‌وجه از نهاده‌های شیمیایی نظیر علف‌کش یا حشره‌کش و قارچ‌کش در مراحل داشت این محصول استفاده نشد. بنابراین، محصول زعفران به‌دست‌آمده از مزارع این روستا جزو سالم‌ترین محصولات زراعی کشور است.