وزارت میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی معتقد است رفتارهای مردم در سفرهای نوروزی ۱۴۰۵، که با جنگ تحمیلی آمریکا و اسرائیل هم‌زمان بود و بیش از ۲۹.۷ میلیون نفر سفر به مناطق امن‌تر ثبت شد، نشان‌دهنده تغییر الگوی سفر از «گردشگری تفریح‌محور» به «سفرهای امنیت‌محور» است. اما کارشناسان حوزه گردشگری این تغییر را بیشتر ناشی از تحولات عمیق در سبک زندگی مردم، متاثر از عواملی چون تورم و بیکاری، می‌دانند.

اواخر دهه ۸۰ بود، آن روزها که گردشگری هنوز نفس می‌کشید و امیدها هنوز زنده بود برای آمدن مهمان‌هایی از آن‌سوی مرزها. همان روزها بود که اولین خانه‌های بومگردی، شدند میزبان مهمانان ماجراجویی که به‌دنبال تجربه‌های ناب و تازه بودند و هدفشان از سفر شناخت بیشتر فرهنگ‌ها بود و دمخور شدن با آدم‌ها و دنیاهای جدید. هر روز به تعداد مهمانان و بومگردی‌ها اضافه می‌شد. بومگردی‌ها خانه‌های باصفا و کوچکی بودند با میزبانانی که گردشگری را می‌شناختند و با ذائقه مسافران تا حدودی آشنا بودند. رونق گرفتن این خانه‌ها بهانه‌ای شد تا جوانان بیشتری برگردند و خانه‌های اجدادی را احیا کنند. کاهگل دیوارها را نو کنند و روایت خانه را برای مسافران بازگو کنند. در نقاط مختلف کشور، قصه آدم‌هایی که ماجرایشان پایان مشابهی داشت دهان‌به‌دهان نقل شد؛ پایانی با نام «خانه بومگردی».

از آن روزهایی که مفهوم «بومگردی» و به‌ویژه «اقامتگاه بومگردی» در ادبیات گردشگری ایران زاده شد، حالا نزدیک به دو دهه می‌گذرد. پیش‌گامان بومگردی در ایران، بیش از یک دهه، یعنی از اواسط دهه ۱۳۸۰ تا اواسط دهه ۱۳۹۰ شمسی سخت تلاش کردند تا بومگردی را به فرزند تنیِ گردشگری تبدیل کنند؛ درست زمانی که بخش‌های مختلف، به‌ویژه هتلداران، اقامتگاه‌های بومگردی را تهدیدی جدی علیه کسب‌وکار خود می‌دانستند و شمشیر را برای این کسب‌وکارهای بومی از رو بسته بودند؛ غافل از اینکه نه مشتریان بومگردی، مشتری هتل می‌شوند و نه برعکس. سال‌ها زمان برد تا خوشه‌ساری که با گرد هم آمدن بومیان و صاحبان بومگردی‌ها از سراسر کشور شکل گرفته بود، به بار بنشیند و در نهایت، انجمنی شکل گیرد تا حافظ منافع این صنف باشد؛ به نام «جامعه انجمن‌های حرفه‌ای اقامتگاه‌های بومگردی ایران». حالا بعد از دو دهه، «بومگردی» یک روز در تقویم هم دارد؛ اتفاقی که کمک می‌کند این مفهوم بیشتر در جامعه شناخته شوند. اما همان‌طور که مسیر شناخته‌شدن مفهوم بومگردی در گردشگری ایران تاکنون هموار نبوده، ادامه مسیر هم چندان هموار نیست. چالش‌های عمده‌ای این بخش را تهدید می‌کند؛ توسعه بی‌ضابطه و ناپایدار، نبود استاندارهای شفاف و عملی، نبود نظارت دقیق و تخصصی، فقدان زیرساخت‌ها در جوامع بومی و… تنها بخشی از چالش‌هایی است که این روزها بومگردی را تهدید می‌کند.

بادهای موسمی هربار که از غرب به شرق می‌وزند، گردوغبار اکتشاف معدن، روستای امین‌آباد را در خود غرق می‌کند. اهالی امین‌آباد که در ۴۵ کیلومتری شهرضا هستند، از ابتدای امسال با بیل مکانیکی و لودر سنگین در منطقه‌شان روبه‌رو شده‌اند و حالا نگران از بین رفتن کشاورزی، دامداری و پوشش گیاهی منطقه و گیاهانی دارویی که بر روی ۱۰ رشته قنات روستا قرار دارند، هستند. آنها می‌گویند معدن‌کاوی در پنج کیلومتری روستا و تنه به تنه زمین‌های کشاورزی یعنی نابودی شغل آنها به قیمت سود عده‌ای خاص. آنها حتی هنوز به‌درستی نمی‌دانند چه معدنی قرار است آنجا راه بیفتد. به آنها گفته‌اند «سنگ مرمریت سیاه و چیزهای دیگر» اما به گفته عضو شورای روستای امین‌آباد، راه افتادن معدن یعنی خشک شدن ۱۰ رشته قتات منطقه، قنات‌هایی که آب شرب بیش از هزار نفر از اهالی روستا را تأمین می‌کند.

زلزله طبس در سال ۱۳۵۷ نه‌تنها جان بسیاری از مردم را گرفت، بلکه روستای اصفهک را به ویرانه‌ای تبدیل کرد. اما این پایان راه نبود. با همت و تلاش مردم بومی و راهنمایی و کوشش افرادی چون «فرامرز پارسی» و تسهیلگری افرادی مانند «حسین باقری» روستای اصفهک دوباره به زندگی بازگشت. این گزارش روایت امید، همکاری و حفظ میراث در دل کویر ایران است که از زبان یکی از اهالی اصفهک نقل می‌شود. روستایی که چندماهی است به‌عنوان روستای هدف گردشگری در فهرست دهکده‌های جهانی به ثبت رسیده و به‌نظر می‌رسد در آینده نزدیک مقصد مسافران بیشتری شود، و حتی باتوجه‌به جذابیت‌های کم‌نظیری که دارد، احتمال گردشگری انبوه در آن وجود دارد.