برنامه با حضور بچه‌ها برگزار شده است، کسانی که چندان به قواعد بزرگترها آشنا نیستند، دنیای خودشان را دارند و سخنرانی‌ها چندان برایشان جذاب نیست، سرشان در گوشی است و چیزی از فضای مراسم نظرشان را جلب نمی‌کند. اما وقتی «الهه تاجیک» با لحن دلنشین شروع به قصه‌گویی می‌کند، شوق سرتاپای بچه‌ها را پر می‌کند. می‌دانند که باید بادقت به قصه گوش کنند و به سؤالات راوی پاسخ درست بدهند. راوی بدون اینکه جملات و روایتش توی ذوق بزند، بخش‌های مختلف کتاب را -جلد و آستر بدرقه و شیرازه- در قالب یک قصه به بچه‌ها معرفی می‌کند و یک جمله را چند بار در قصه تکرار می‌کند و از بچه‌ها می‌خواهد توصیه مادربزرگ قصه را به دختر داستان تکرار کنند: «خواستن، توانستن است». همان بچه‌هایی که در طول برنامه با گوشی‌ سرگرم بازی و تماشای فیلم بودند، سرتاپا به قصه گوش می‌دهند و راوی را همراهی می‌کنند. به همین سادگی می‌توان با دنیای بچه‌های نسل «Z» ارتباط برقرار کرد و پیام‌ درست را به آنها منتقل کرد. به همین سادگی می‌توان آنها را با شاهنامه آشنا کرد و با آنها از سعدی گفت و درباره موزه و قصه‌های آن برایشان حرف زد. اما این اتفاق به ندرت می‌افتد و دلیل آن بی‌توجهی مصرانه مدیران ارشد وزارت میراث‌فرهنگی و سیاستگذاران این حوزه به ضرورت آگاهی کودکان از مصادیق میراث فرهنگی است. با وجود این غفلت سازمان‌یافته، فعالان حوزه کودک در تمام این سال‌ها تلاش‌هایی ارزشمند در جهت دوستی کودکان با میراث فرهنگی و موزه داشتند، تلاش‌هایی که چندان مورد حمایت قرار نگرفته و استمرار پیدا نکرده و محدود به مناسبت‌ها سالانه‌ای مثل روزهای جهانی کودک و موزه شده است.

میراث فرهنگی باید به زبان کودک ترجمه شود

پس از اجرای سرود توسط کودکان عضو کانون پرورش فکری، و قصه‌گویی الهه تاجیک، مربی این کانون، رئیس پژوهشگاه میراث فرهنگی از نگاهی که به موضوع کودکان در ساختار فرهنگی کشور وجود دارد، گفت و به برنامه‌های این پژوهشگاه در این حوزه اشاره کرد. «مصطفی ده‌پهلوان» با تأکید بر اینکه در عرصه میراث فرهنگی اگر محصول و دستاوردی برای نسل آینده نداشته باشیم، هر کاری کنیم کار پوچی است، گفت: «باید با تحقیق و پژوهش در حوزه میراث فرهنگی و انتقال آن به نسل آینده و جامعه، پاسداران خوبی برای میراث فرهنگی کشور باشیم. من به حوزه کودک و نوجوان بسیار امیدوارم و فکر می‌کنم اگر حوزه کودک و نوجوان را در بخش میراث فرهنگی تقویت کنیم، محافظان شایسته‌ای برای آینده و میراث فرهنگی کشور تربیت خواهیم کرد. میراث فرزندان این مرزوبوم امروز این‌چنین لگدمال و به غارت برده می‌شود به دست غربیان، این نشان می‌دهد که ما جهل میراثی عظیمی در کشور داریم و عمق این جهل در کشور این روزها خیلی زیاد است.

ده‌پهلوان معتقد است: «تا زمانی که داشته‌ها و سرمایه‌ها میراثی را مکتوب نکرده‌ایم، نمی‌توانیم میراث فرهنگی را حفظ کنیم. باستان‌شناسان و زبان‌شناسان و فعالان میراث فرهنگی، باید نتایج پژوهش‌ها و تحقیقات خود را منتشر کنند و نهادهایی مثل کانون پرورش فکری کودک و نوجوان، این اطلاعات و دانش را به زبان کودکان ترجمه کند تا این میراث به نسل بعد منتقل شود. در غیر این‌صورت، میراث ما همچنان خاک خواهد خورد و همچنان غارت خواهد شد. ما باید بتوانیم میراث فرهنگی را به زبان کودک منتقل کنیم و از تمام بسترهای روز برای رسیدن به این هدف استفاده کنیم. پژوهشگاه امروز به دیجیتال‌سازی کتاب‌ها و استفاده از هوش مصنوعی فکر می‌کند و با همکاری مراکزی مثل کانون پرورش فکری، به‌دنبال ایجاد فضا و بستر مناسب میراثی برای انتقال این مفاهیم هستیم، ما باید این امانت را به نسل بعد منتقل کنیم.»

پژوهش‌های ما در کتابخانه‌ها خاک می‌خورد

نشست روز شنبه در پژوهشگاه میراث فرهنگی، علاوه‌بر روی جهانی کودک یک مناسبت دیگر هم داشت: «هفته کتاب» و به همین مناسبت در پایان نشست از جدیدترین عناوین منتشرشده توسط پژوهشگاه رونمایی شد. موضوع کتاب و انتشار نتایج پژوهش‌ها هم یکی از موضوعاتی بود که در این نشست به آن اشاره شد و نکات مهمی در این زمینه مطرح شد. یکی از گله‌مندی‌های پژوهشگران از مجموعه‌های زیرنظر وزارت میراث فرهنگی، محدودیت‌ها و سختگیری‌هایی است که در مواجهه با پژوهشگران اعمال می‌شود. یکی از این مجموعه‌ها پژوهشگاه میراث‌فرهنگی است که در ارائه نتایج پژوهش‌های خود به دانشجویان، رسانه‌ها و پژوهشگران محدودیت‌هایی قائل است. علاوه‌براین، انتشار نتایج پژوهش‌ها هم وضعیت مطلوبی ندارد.

«ذات‌الله نیکزاد»، معاون پژوهشی پژوهشگاه میراث‌فرهنگی در سخنرانی خود به همین چالش اشاره و نکات قابل‌تأملی را مطرح کرد: «در ایران پژوهش فراوان انجام می‌شود، در همین پژوهشگاه میراث‌فرهنگی هم پژوهش‌های فراوانی صورت می‌گیرد که امیدوارم فرصت نشر پیدا کنند. انتشار دستاوردهای پژوهشی بسیار مهم است. نتایج پژوهش‌ها باید فرصت انتشار پیدا کنند و در اختیار جامعه هدف قرار بگیرند تا پژوهش‌های ما در کتابخانه‌ها خاک نخورد. اگر برای انجام یک پژوهش هزینه‌های فکری و ذهنی و مالی اختصاص پیدا کند، اما نتایج آن منتشر نشود و به دست کسانی که باید برسد نرسد، انجام این کار فایده‌ای ندارد. شاید نشر کاغذی مثل گذشته رونق نداشته باشد، اما راه‌های بسیاری برای نشر آثار وجود دارد.»

نکته دیگری که نیکزاد به آن اشاره می‌کند، موضوع ارائه و فروش کتاب‌های منتشرشده است. فروشگاه‌هایی که اغلب در موزه‌ها و مراکز گردشگری تحت‌مدیریت وزارت میراث‌فرهنگی اداره می‌شوند، تبدیل به مراکزی برای فروش اجناس چینی شده‌اند و بخشی هم به صنایع‌دستی ایران اختصاص داده‌اند، اما برای ارائه کتاب‌های تخصصی این حوزه فضایی در نظر گرفته نشده است: «پژوهشگاه در زمینه علوم میراثی مرجع است، اما این مرجع بودن فقط با انجام پژوهش حاصل نمی‌شود؛ با نشر آن پژوهش و در اختیار عموم قرار گرفتن کامل می‌شود. این مسئله مهمی است. لازم است پژوهشگاه و وزارت میراث‌فرهنگی فروشگاه‌هایی برای فروش کتاب‌های منتشرشده و تخصصی در تمام استان‌ها راه‌اندازی کند. در گذشته این مراکز وجود داشت، اما متأسفانه در ۲۰ سال اخیر به‌مرور این فروشگاه‌ها تعطیل شدند. درنتیجه، پژوهش‌های حوزه میراث فرهنگی که در خود پژوهشگاه یا بخش‌های دیگر وزارتخانه منتشر می‌شوند، در اختیار کسی قرار نمی‌گیرند». به‌رغم تمام تلاش‌هایی که افراد دلسوز در حوزه پژوهش و آگاهی‌بخشی میراث فرهنگی در طول سالیان انجام داده‌اند، توجه به این بخش و حمایت از آن در مجموعه و ساختار وزارت میراث‌فرهنگی آن‌گونه‌که باید صورت نگرفته است. درحالی‌که حفظ میراث فرهنگی کشور تنها با آگاهی عمومی امکانپذیر است و این آگاهی طریق تولید محتواهای متنوع و جذاب که مبتنی‌بر دانش و تخصص این حوزه هستند، امکانپذیر می‌شود.