معمولاً اواخر فصل بهار و تابستان در برخی از مناطق جنگلی و مراتع، آتش‌سوزی‌های گسترده‌ای در پوشش‌های گیاهی موجود در عرصه‌های منابع طبیعی اتفاق می‌افتد. بررسی‌های کارشناسی نشان می‌دهد این آتش‌سوزی‌ها عمدتاً در جنگل‌ها، تفرج‌گاه‌ها، مراتع و در برخی موارد خاص تالاب‌ها را درگیر خود می‌کند.

آتش‌­سوزی در منابع طبیعی و جنگل‌ها محصولی است که عوامل مختلفی در آن تأثیر دارند. این عوامل در کنار هم قرار می‌­گیرند تا یک شعله کوچک تبدیل به یک آتش‌­سوزی گسترده در سطح یک جنگل شود. در بسیاری از موارد بی‌احتیاطی عامل اصلی بروز ‌آتش‌سوزی‌های گسترده در این‌گونه فضاها است که عمدتاً قابل‌پیشگیری است. نمونه‌ای از این موارد شامل؛ انداختن فیلتر سیگار روشن، روشن کردن آتش‌ برای پخت غذا، دفن و دپوی پسماند‌ها در جنگل‌ها و تخمیر آن طی سالیان متمادی، تولید گاز متان و ایجاد آتش‌سوزی و همچنین رها کردن پسماند‌هایی مانند بطری‌های شیشه‌ای و پلاستیکی که می‌تواند به‌صورت ذره‌بین عمل کرده و باعث بروز آتش‌سوزی شوند. در برخی موارد نیز کشاورزان و باغداران با آتش زدن بقایای محصول خود درزمینهٔ ای کشاورزی که با اهداف مختلفی ازجمله گسترش اراضی زراعی هم‌جوار جنگل‌ها و مراتع  و تقویت خاک  انجام می‌شود، می‌توانند زمینه‌ساز بروز آتش‌سوزی در محیط‌زیست شوند.

مطالعات جدید انجام‌شده توسط پژوهشگران مرکز جهانی “تغییرات اقلیمی طبیعت”، نشان می‌دهد که گرمایش زمین و کاهش میزان بارندگی نیز نقش مهمی در بروز آتش‌سوزی‌های طبیعی دارد.

از سوی دیگر در سال‌هایی که میزان بارش‌ها و نزولات آسمانی مناسب باشد بالطبع رشد فزاینده پوشش گیاهی در مراتع را موجب شده ازاین‌رو با افزایش دما و خشک شدن پوشش گیاهی، نگرانی‌هایی در خصوص وقوع آتش‌سوزی در این فضاهای و گسترش آن به علت افزایش حجم ضایعات آتش‌گیر به مراکز جمعیتی شهرها و روستا وجود خواهد داشت.

حال با توجه مطالب عنوان‌شده و آمار بالای آتش‌سوزی در جنگل‌ها و خسارات سنگین آن بر پوشش‌های گیاهی که به‌عنوان سرمایه‌های اکوزیستی هر کشور محسوب می‌شود جای این سؤال باقی است که بهترین راهکار برای کنترل و مقابله با وقوع و بروز این حادثه چیست؟

برای پاسخ به این سؤال و کنکاش درزمینهٔ عوامل و دلایل آن می‌توان موضوعات مختلفی را طرح کرد. دراین‌بین اقدامات و فعالیت‌هایی که در قالب برنامه‌های پیشگیری می‌تواند برنامه‌ریزی و اجرایی شود به‌عنوان حلقه اصلی در مدیریت و کنترل آتش‌سوزی جنگل‌ها و پوشش‌های گیاهی کشور است و راه‌کارهای اجرایی آن نیز در دست افراد و سازمان­های مختلف است و بخش مهمی نیز بر عهده مردم است.

برنامه پیشگیری و مقابله با آتش‌سوزی

امروزه در اکثر کشورهای دنیا اقدامات پیشگیری از اولویت بالایی برخوردار است. متخصصان این حوزه با به‌کارگیری از دانش مدیریت بحران همچنین استفاده از فنّاوری‌های نوین اقدام به کنترل حوادث آتش‌سوزی در جنگل‌ها نموده‌اند. ابتدا لازم است به وضعیت آسیب‌پذیری جنگل‌های ایران ازنظر وقوع آتش‌سوزی اشاره داشته باشم سپس اقدامات موردنیاز را عنوان می‌کنیم.

اکثر جنگل‌های ایران در مناطقی دور از دسترس قرار داشته (ازجمله شمال کشور) که این امر موجب کاهش بازدهی عملیات اطفاء دسترسی خودرو و نیروهای آتش‌نشانی به منطقه می‌شود و مشکلاتی را برای نیروهای امدادی و عملیاتی در این خصوص به وجود می‌آورد.

تجهیزات و امکانات موردنیاز جهت کنترل آتش‌سوزی در حد مطلوب و مناسب موجود نیست لذا واکنش سریع و به‌موقع برای کنترل آتش با مشکل مواجه خواهد شد.

در برخی مواقع آتش‌سوزی جنگل‌ها عمدی و باانگیزه‌های مختلف است که نیاز به بررسی و پیگیری توسط مراجع قانونی مربوطه است.

استفاده بی‌رویه و نامناسب روستاییان، دامداران، کوچ‌نشینان از مناطق جنگلی به‌عنوان زمین کشاورزی، برداشت هیزم و … ضمن از بین رفتن پوشش گیاهی احتمال بروز آتش‌سوزی را بالا می‌برد.

با توجه به موارد فوق موارد ذیل می‌تواند در پیشگیری و کنترل آتش‌سوزی در جنگل‌ها مفید واقع شود:

۱. انجام مطالعات به‌منظور پایش وقوع آتش‌­سوزی در جنگل‌های مختلف و شناسایی مناطق پرخطر همچنین ایام خاص وقوع آتش‌­سوزی به‌منظور تدوین برنامه کنترل آتش‌­سوزی متناسب با آن. 

۲. ایجاد برج‌های ثابت دیدبانی و کشیک در مناطقی که جنگل‌ها در مجاورت شهرها و روستاها می‌باشند. در این خصوص استفاده از دوربین‌های امنیتی نیز مفید خواهد بود.

۳. با توجه به اینکه در سال‌های اخیر یکی از علت‌های اصلی آتش‌سوزی‌ها در مراتع و جنگل‌های کشور، حریق‌های انسان‌ساخت و عمدی بوده است، ضرورت دارد موضوع آسیب‌شناسی این موضوع در اولویت قرار گیرد.

۴. پیش‌بینی گروه‌های ویژه به‌منظور شناسایی نقاط بحرانی و اقدامات مراقبتی از عرصه‌های جنگلی و مراتع؛

۵. تدابیر مدیریتی و اجرایی لازم برای رعایت اصول نگهداری فضای سبز به‌ویژه پاک‌سازی علف‌های هرز و جمع‌آوری آن به‌منظور پیش‌گیری از آتش‌سوزی اتخاذ شود.

۶. در پارک‌های جنگلی داخل و حاشیه شهرها که به‌صورت دست کاشت است باید در مرحله طراحی،  شکل هندسی محیط از منظر جداسازی برای اطفاء حریق مدنظر قرار گیرد زیرا امروزه یکی از اصلی‌ترین روش‌های اطفاء حریق در فضای جنگلی جداسازی است و به‌نوعی محیط زون‌بندی شود.

۷. پیش‌آگاهی، اقدامات پیشگیرانه و آمادگی لازم به‌منظور کشف و اطفاء حریق احتمالی در عرصه‌های طبیعی و ارتقاء سطح هماهنگی مدیران ستادی با مجریان دستگاه‌های ذی‌ربط ازجمله اقدامات مهم است که باید در دستور کار دستگاه‌های متولی در سطح استانی و محلی قرار گیرد.

۸. رصد وضعیت جوی و بررسی متداول میزان درجه حرارت هوا، جهت و میزان وزش باد، رطوبت همچنین؛ پایش مستمر حجم پوشش گیاهی و روند افزایش سطح علفزارها ازجمله تمهیدات مهم برای پیشگیری از وقوع آتش‌سوزی در جنگ‌ها و مراتع می‌تواند باشد.

۹. برنامه‌ریزی در حوزه آموزش عمومی مردم برای حفاظت از منابع طبیعی در این خصوص استفاده از ظرفیت رادیو و تلویزیون برای اطلاع‌رسانی، انتشار اطلاعیه و اخطاریه‌های مرتبط با آتش‌سوزی جنگل‌ها و مراتع بسیار مفید خواهد بود.

در پایان لازم به ذکر است؛ با توجه به لزوم حفاظت از عرصه‌های منابع طبیعی، ضرورت دارد ضمن به‌کارگیری تمهیدات مدیریتی و فنی موردنیاز برای پیشگیری از وقوع، آمادگی لازم به لحاظ تأمین نیروی انسانی آموزش‌دیده همچنین تجهیزات و ماشین‌آلات موردنیاز اطفای آتش‌سوزی در اولویت قرار گیرد همچنین کلیه اقدامات با در نظر گرفتن مسئولیت‌ها و سطح‌بندی تعیین‌شده در قانون مدیریت بحران کشور و همچنین تدابیر حفاظتی و پیشگیرانه سازمان منابع طبیعی و آبخیزداری کشور، صورت پذیرد.