کاوش دیرهنگام در چهارباغ اصفهان

چهارباغ یکی از خیابان های تاریخی ایران است که قدمت آن به چهارصد سال می رسد.

پس از آنکه قسمت‌های زیادی از محور میانی چهارباغ عباسی اصفهان بتن‌ریزی و سنگفرش شد، میراث فرهنگی تصمیم به کاوش‌های باستان‌شناسی در قسمت باقی مانده از محور میانی گرفته ، این کاوش دیرهنگام، در پاسخ به  ضرورت‌ها و حساسیت‌ها بر روی چهارباغ در حال انجام است.

چهارباغ یکی از محورهای تاریخی و فرهنگی کم‌نظیر شهری در ایران و یکی از بی‌نظیرترین محورهای ارتباطی شهری و خیابان‌های تاریخی و اصلیِ اصفهان است و پل الله وردی خان یا همان سی و سه پل، خیابان چهارباغ را به دو قسمت (خیابان چهارباغ بالا و چهارباغ عباسی) تقسیم می ‌کرده و راه ارتباط چهار باغ بالا و چهارباغ عباسی بوده ‌است.

اکنون در حد فاصل آمادگاه تا سی و سه پل هیات باستانی‌شناسی به سرپرستی محسن جاوری در حال کاوش است، گرچه با وجود انتقاد کارشناسان، بخش‌های عمده ای از کف‌سازی چهارباغ پیش رفته و جانمایی آبراهه و حوض‌ها در محدوده دروازه دولت تا آمادگاه انجام شده اما فعالان میراث فرهنگی امیدوارند نتایج این کاوش برای چهارباغ و ادامه کار در محور میانی موثر واقع شود.

پروژه کف‌سازی چهارباغ از همان ابتدا به دلیل آنچه که کارشناسان نبود مطالعات جامع و کاوش‌های باستان‌شناسی می‌دانند، مورد انتقاد بوده است. قسمت‌های زیادی از این خیابان تاریخی کف‌سازی شده و محور میانی آن از دروازه دولت تا آمادگاه تکمیل شده است؛محوری که مهم‌ترین قسمت چهارباغ عباسی به لحاظ تاریخی بود، آن طور که فعالان میراث فرهنگی می‌گویند بدون کاوش‌های اصولی، بتن‌ریزی و سنگفرش شد.

حالا بعد از تکمیل شدن بخش زیادی از پروژه کف سازی چهارباغ، کارگاه‌های هیات باستان شناسی در قسمت‌های باقی مانده از محور میانی چهارباغ برپا شده‌اند. هنوز گزارشی از سوی سرپرست هیات باستان شناسی به پژوهشگاه میراث فرهنگی و گردشگری  ارسال نشده و بنابراین باید منتظر بود و دید نتایج ان کاوش ها، سرنوشت چهارباغ را به کدام سو می‌برد.

عملیاتی که تحت عنوان کاوش‌های باستان شناسی به تازگی در حال انجام است گرچه دیر هنگام اما از نگاه کارشناسان اقدامی اصولی است که می‌تواند حداقل جانمایی آبنماها و حوض‌ها را مورد بازنگری قرار دهد.

علیرضا جعفری زند، باستان‌شناس به ایرنا در این باره گفت: با روشن شدن نتایج این کاوش‌ها ممکن است تمام اتفاقاتی که تاکنون به لحاظ بازسازی انجام گرفته است مردود شود؛ اما  مساله این است که چگونه می‌شود زیر گودبرداری‌ها و بتن‌ریزی‌ها  بتوانیم کاری انجام بدهیم؟! این کار یک بازنگری کامل می‌خواهد؛بازنگری ای که شامل جمع شدن تمام سنگفرش‌هاست و ادامه کار با لایه‌هایی که دکتر جاوری کاوش می‌کنند.این بازنگری باعث هدر رفت سرمایه زیادی خواهد شد و در عمل برای قسمت‌هایی که کف سازی شده نمی‌شود کاری کرد اما شاید بتوان در جانمایی آب نماها و حتی مسیر آب بازنگری کرد.

این باستان شناس معتقد است که کار کاوش در چهارباغ در همه سال‌های اخیر، کار مستمر و کاملی نبوده است. کف صفوی چهارباغ زیر بستر سازی‌ها مدفون است. بقایای هفت حوض و آبراهه محور میانی مهم‌ترین عناصری هستند که از چهارباغ صفوی شاید محفوظ مانده باشد.

برخی از کارشناسان معتقدند باید به کف اصلی چهارباغ رسید و مطابق آن این محور را احیا کرد اما برخی از آنها هم دیدگاهشان «نگاه به روز » در طراحی محور میانی است. اما در هر صورت هر دو گروه از کارشناسان مطالعات باستان شناسی محور میانی را الزامی می‌دانند.

جعفری زند درباره آنچه که در چهارباغ عملیاتی شده و آنچه انتظار می‌رفته گفت: درباره چهارباغ خیلی عجولانه تصمیم گرفته شد؛  سنگفرش کردن چهارباغ  بدون هیچ زمینه  قبلی و مطالعات جامع  یک فاجعه بود. شاید این ادعا وجود داشته باشد که چندین سال راجع به این کار مطالعه انجام شده  اما چرا نتایج این مطالعات را ارائه نمی‌دهند و تنها بر اساس تصاویر و بدون مطالعه و کاوش اصولی، کف چهارباغ را بازسازی کردند.