حاشیه‌نشینی نسبی ادبیات و سینمای ژانر در ایران، حاصل برهم‌کنش پیچیده‌ای از عوامل تاریخی، فرهنگی و سیاسی است. درحالی‌که بازارهای جهانی ادبیات و سینما، به طور فزاینده‌ای ژانرهایی چون علمی‌تخیلی، فانتزی، وحشت و جنایی را به‌عنوان عرصه‌هایی برای سرگرمی پذیرفته‌اند، تولیدات فرهنگی ایران عمدتاً در چارچوب رئالیسم و روایت‌های اجتماعی باقی‌مانده‌اند. ضعف تولید ژانر در ایران نتیجه محدودیت‌های ساختاری، سنت‌های مسلط زیبایی‌شناختی و اولویت‌های نهادی است که به طور سامان‌مند این گونه‌ها را به حاشیه رانده‌اند. ادبیات مدرن فارسی، تحت‌تأثیر جریان‌هایی شکل گرفت که بر نقش ادبیات در بازتاب و نقد وضعیت اجتماعی تأکید داشتند. نویسندگان نسل اول، چون «صادق هدایت» و چهره‌های پس از او، الگویی را تثبیت کردند که در آن ارزش ادبی با عمق روان‌شناختی، نقد اجتماعی و تأملات فلسفی سنجیده می‌شد. این گرایش پس از انقلاب نیز تداوم یافت و حتی تقویت شد، چرا که تولیدات فرهنگی بیش‌ازپیش در چارچوب‌های ایدئولوژیک و اخلاقی‌ای قرار گرفتند که روایت‌های واقع‌گرا و مبتنی بر مسائل روزمره همچون جنگ و انقلاب را ترجیح می‌دادند. در چنین فضایی، ادبیات ژانر که اغلب با خیال‌پردازی یا سرگرمی پیوند خورده، کمتر جدی تلقی شده است.

این سلسله‌مراتب زیبایی‌شناختی پیامدهای مهمی برای نویسندگان و فیلم‌سازان داشته است. در حوزه نوشتن، آثار ژانری معمولاً از دایره «ادبیات جدی» کنار گذاشته شده و توجه کمتری از سوی منتقدان، ناشران و نهادهای دانشگاهی دریافت کرده‌اند. در سینما نیز موفقیت جهانی ایران، عمدتاً بر پایه سبک‌های رئالیستی و مینیمالیستی بوده است؛ آثاری که زندگی روزمره مردم عادی را به تصویر می‌کشند و برای مخاطبان جشنواره‌های بین‌المللی جذاب‌اند. این وضعیت، به طور ضمنی هنرمندان جوان را از تجربه‌گرایی در ژانرها بازمی‌دارد، زیرا چنین آثاری از اعتبار و حمایت کمتری برخوردارند.

از سوی دیگر، چارچوب‌های سیاسی و نظارتی، نقش تعیین‌کننده‌ای در شکل‌دهی به این وضعیت داشته‌اند. نظام سانسور و مقررات فرهنگی در ایران محدودیت‌هایی بر مضامین، تصاویر و ساختارهای روایی اعمال می‌کند. این محدودیت‌ها برای همه گونه‌های هنری وجود دارد، اما برای ژانرها، چالش‌برانگیزتر است. به‌عنوان‌مثال، ژانر وحشت اغلب با نمایش ترس، امر نامتعارف یا عناصر فراطبیعی سروکار دارد که ممکن است با هنجارهای فرهنگی و ضوابط رسمی در تعارض باشد. یا علمی‌تخیلی که آینده‌های بدیل یا جهان‌های متفاوت را تصور می‌کند، می‌تواند به طور ضمنی حامل نقدهای اجتماعی یا سیاسی تلقی شود. این شرایط باعث می‌شود تولید آثار ژانر، دشوارتر و پرریسک‌تر باشد. هنرمندان ناچارند میان نوآوری و رعایت محدودیت‌ها، تعادل برقرار کنند. این فرایند اغلب به خلق آثاری می‌انجامد که عناصر ژانری در آن‌ها به‌صورت محدود و در قالب‌های محافظه‌کارانه‌تر به کار رفته‌اند. افزون بر این، پیش‌بینی‌ناپذیری در تصمیم‌های نظارتی، سرمایه‌گذاری در این حوزه را نیز کاهش می‌دهد.

صنعت نشر در ایران با محدودیت‌های مالی مواجه است و تمایل کمتری برای سرمایه‌گذاری بر نویسندگانی دارد که بازار تثبیت‌شده‌ای ندارند. ادبیات ژانر، به‌ویژه در شکل‌های پیچیده‌تر مانند علمی‌تخیلی، نیازمند صرف زمان و انرژی بیشتری برای جهان‌سازی است. این عوامل موجب می‌شود نویسندگان کمترشناخته‌شده هم، همان مسیرهای جواب داده شده را بیازمایند. در نتیجه، عرضه محدود، به تقاضای محدود دامن می‌زند.
در سینما، این چالش‌ها حتی شدیدتر است. تولید فیلم‌های ژانر، به‌ویژه علمی‌تخیلی و فانتزی، نیازمند بودجه زیاد، فناوری پیشرفته و مهارت‌های تخصصی است. در شرایطی که منابع مالی محدود بوده و اغلب به پروژه‌های خاصی اختصاص می‌یابد، تأمین چنین امکاناتی دشوار است. همچنین شبکه‌های توزیع و نمایش، بیشتر با الگوهای تثبیت‌شده سینمای ایران که عمدتاً سینمای اجتماعی و کمدی است، سازگارند و آثار ژانری در تقابل با نمونه‌های جهانی، کمتر فرصت دیده‌شدن پیدا می‌کنند.

در ادبیات داستانی، مخاطبان ایرانی در طول زمان به نوع خاصی از روایت؛ عمدتاً واقع‌گرا و اجتماعی عادت کرده‌اند. هرچند نسل‌های جوان‌تر ممکن است گرایش بیشتری به ژانرها داشته باشند، اما فضای کلی فرهنگی همچنان به نفع آثار غیرژانری است. منتقدان و پژوهشگران نیز اغلب بر همین آثار تمرکز دارند و به‌این‌ترتیب ارزش‌گذاری فرهنگی را در همان مسیر تقویت می‌کنند. بااین‌حال، نمی‌توان گفت که ژانرها به طور کامل در ایران غایب‌اند. برخی نویسندگان و فیلم‌سازان تلاش‌هایی برای تجربه در این حوزه‌ها داشته‌اند؛ اما این تلاش‌ها بیشتر استثنا بوده‌اند تا نشانه یک جریان پایدار. در کشورهایی که ادبیات و سینمای ژانر رونق دارند، معمولاً نظام‌های حمایتی، بازارهای متنوع و آزادی‌های بیشتری برای تجربه‌گرایی وجود دارد.