اواسط هفته گذشته و در روزهای پایانی هفته میراث‌فرهنگی «حجت‌الاسلام یوسف طباطبایی‌نژاد»، امام‌جمعه اصفهان، در نشستی با حضور مسئولان میراث در چهلستون اصفهان و خطاب به پیشکسوتان میراثی گفت: «هزار خانه میراثی نمی‌خواهیم ما، ۱۰ یا ۲۰ تا را نگه دارید. بقیه‌اش را می‌خواهید چه‌کار کنید؟» این حرف‌ها در حالی زده شدند که هیچ واکنشی از سوی متولیان میراثی و پیشکسوتان حاضر در این جلسه مطرح نشد. او درباره نگهداری از خانه‌ها و آثار تاریخی در اصفهان اظهارنظر کرده و گفته: «هزار تا خانه میراثی که نمی‌خواهیم. به‌اندازه‌ای که نشان دهیم این‌طور هنری را داشته‌اند، ۱۰تا۲۰ تا ساختمان‌های مثل هم را نگه دارید. بقیه‌اش را می‌خواهید چه‌کار کنید؟ و به‌خصوص اینکه هیچ‌چیز هنری در آن نیست…»
او ادامه داد: «به خدا یک مسجدی داریم توی [خیابان] نشاط، یک مسجدی است یک سالن دراز است، دیوارهایش هم که قطور. فقط یک راهرو اینجا است، یک راهرو پشت آن. وسطش مثل یک قبر آمده بالا. این را می‌گویند میراث‌فرهنگی. اگر الان بدانند که پدران ما این‌طوری مسجد ساخته‌اند، به ما می‌خندند. اینکه میراث نیست. هیچ‌چیز دیگری هم ندارد. فقط دیوارش قدیمی است. فقط خشتش قدیمی است. اگر این‌طوری است تمام کوه‌ها قدیمی است. کوه‌های اصفهان را برویم دورشان خط بکشیم. قدیمی که حساب نیست، هندسه خوب، … فضای خوب و کار معماری درست.» طباطبایی‌نژاد در بخش دیگری از صحبت‌ها با دست به ستون‌های چهلستون اشاره کرد و گفت: «مثل همین‌جا. واقعاً خجالت ندارد؟ این ستون‌ها باید همین‌طور باشد؟ یعنی اگر ما رنگش کردیم، هندسه به‌هم می‌خورد؟ … روغن بزنند، هر چی که شما استادش هستید دیگر.»
او درعین‌حال از عملکرد مدیر فعلی میراث‌فرهنگی اصفهان تمجید کرد و گفت: «من در بیست و چند سالی که در اصفهان هستم، وجداناً مثل آقای کرم‌زاده دلسوز و دانا و عاقل این کار ندیدم. وزیر می‌خواست ایشان را ببرد، ما نگذاشتیم. انشاالله از این به‌بعد هم با حمایت آقای استاندار در خدمت ایشان هستیم.» این صحبت‌ها در حالی مطرح شدند که براساس ویدئوهای منتشرشده از آن جلسه، کمتر کسی به این سخنان اعتراض کرد.

این حرف‌ها به چهره روحانیت آسیب می‌زند
«سیدمحمد بهشتی» در واکنش به صحبت‌های امام‌جمعه اصفهان به «پیام ما» می‌گوید: «قدری دیر این صحبت‌ها مطرح شده؛ چون خوشبختانه امروز حفاظت از بناهای باارزش تاریخی از سرمایه اجتماعی برخوردار شده، یعنی جامعه ایران به ارزش بناهای تاریخی پی برده است و حرف‌های یک نفر در این زمینه مؤثر نخواهد بود.»
این پیشکسوت حوزه میراث‌فرهنگی، مطرح‌شدن چنین اظهارنظری از سوی یک روحانی را مایه تأسف می‌داند: «وقتی کسی با چنین شخصیتی در سطح جامعه، این نظر را آن‌هم در این روزگار ابراز می‌کند، به چهره روحانیت صدمه می‌زند؛ روحانیتی که باید حافظ ارزش‌های کشور باشد.» او از سوی دیگر، به برخی اظهارنظرها در طول سال‌های بعد از انقلاب مانند «باید معماری ایرانی-اسلامی داشته باشیم»، اشاره کرد: «مقصود این است که باید «معماری» با مختصات تاریخی، فرهنگی و طبیعی و باورهای اهل سرزمین انطباق داشته باشد. بناهای باارزش در شهرهایی مانند اصفهان، مصادیق این معماری ایرانی و اسلامی هستند. بنابراین، وقتی چنین افرادی این حرف را می‌زنند، به آن معناست که اصلاً نمی‌دانند «معماری اسلامی» به چه معنایی است؟»
بهشتی تأکید می‌کند: «وقتی ازاین‌دست حرف‌ها زده می‌شود، یعنی موافق ساخت یک مشت ساختمان بی‌ارزش و زشت در سطح شهر هستند و حتی به‌نظر می‌رسد بیان‌کننده این حرف‌ها، وجود ساختمان‌های بی‌ارزش و زشت را به بناهای واجد ارزش ترجیح می‌دهد. اما معتقدم این جای نگرانی ندارد. اگر این حرف‌ها ۳۰ سال قبل زده می‌شدند، ممکن بود مؤثر باشد؛ ولی امروز بیشتر باعث تخریب چهره او می‌شود. اگر واکنش‌ها را در شبکه‌های اجتماعی نسبت به این حرف‌ها ببینید، به‌وضوح متوجه نتیجه عکس این صحبت‌ها می‌شوید.»

قانون‌شکنی و هویت‌ستیزی ویژگی این صحبت‌ها بود
«اسکندر مختاری»، کارشناس پیشکسوت میراث‌فرهنگی، نیز به این صحبت‌ها اعتراض می‌کند و به «پیام ما» می‌گوید: «این مباحث اول انقلاب هم مطرح بود که چه نیازی است آثار تاریخی به این کثرت حفظ شوند، جواب‌ این صحبت‌ها به‌مرور زمان داده شد. اما حالا بعد از گذشت این‌همه سال و این‌همه فعالیت در حوزه میراث‌فرهنگی و دستاوردهای ایرانِ بعدازانقلاب، این حرف عجیب به‌نظر می‌رسد؛ به‌خصوص حالا، ازاین‌جهت که نگهداری بناهای تاریخی برای صاحبان بنا سودهای زیادی نیز دارد. از سوی دیگر، بیان‌‌کردن این‌دست از مسائل، از نظر مدنی و اجتماعی مردود است؛ چون امروزه حفظ آثار تاریخی جزء حقوق مدنی است و نمی‌توان آن را در هر جایگاهی نادیده گرفت. همه ما در ایران مکلف به رعایت قانون هستیم و نباید آن را نادیده بگیریم. در حال حاضر حدود ۷۰ کارگاه مرمتی در بافت تاریخی یزد فعال است، خانه‌های تاریخی کاشان آنقدر مورد توجه بوده و همگی مرمت و احیای شده‌اند که دیگر خانه تاریخی برای مرمت در شهر وجود ندارد و سرمایه‌گذاران، بناهای تاریخی‌ای را که قبلاً خراب شده‌اند، می‌خرند تا با بازسازی آنها، به این بناها کاربری دهند. در تهران نیز اقبال زیادی نسبت به خانه‌های تاریخی وجود دارد و همچنان خانه‌های تاریخی در حال تبدیل شدن به کافه، کافه‌کتاب و بوتیک‌هتل است.»
مختاری معتقد است: «اگر ۴۰ سال قبل گفته می‌شد نگهداری خانه تاریخی باعث ضرر و زیان مالک می‌شود، شاید آن حرف معنی داشت، اما حالا مشخص نیست این حرف چه معنی دارد؟ این حرف قانون‌شکنی و حتی قانون‌ستیزی است، علاوه‌بر اینکه می‌توان به آن هویت‌ستیزی هم گفت؛ چون نه‌تنها شهرها توسعه‌ یافته‌اند بلکه بافت‌های تاریخی اکنون قسمت بسیار کوچکی از شهرهای ما را شکل می‌دهند و می‌توانند به‌عنوان بخش فرهنگی شهر فعالیت کنند.»
او در ادامه به مسئله گسترده‌تری اشاره می‌کند: «فراموش کرده‌ایم که کشورهای حاشیه خلیج‌فارس که هیچ تاریخی از خود ندارند، تلاش می‌کنند با شبیه‌سازی بافت‌های تاریخی کشور ما، برای خود هویت ایجاد کنند؛ کاری که ما امروز کاملاً برعکس انجامش می‌دهیم. مقامات کویتی در تلاش برای ایجاد تاریخ برای خود، ماکت بخشی از بافت و بازار تاریخی خود را ساخته و در شهر قرار داده‌‎اند. بعد ما بازار تاریخی‌مان را خراب می‌کنیم، خانه‌های تاریخی تحت اختیارمان را از بین می‌بریم، درست مانند خانه‌های تاریخی تخریب‌شده در شهر مشهد، بعد از تخریب‌های گسترده امروز فقط ۳۸ درصد آثار تاریخی از ۳۵۰ هکتار از بافت تاریخی مشهد باقیمانده است، بقیه بافت تاریخی را خراب کرده‌اند، و سالها بعد از تخریب پشیمان شدند.»
او از زاویه دیگری هم مسئله را بررسی می‌کند: «امروزه تعداد زیادی مراکز آموزشی در دانشگاه‌های کشور داریم که مرمت و نگهداری بناهای تاریخی را از کارشناسی تا دکترا تدریس می‌کنند، اما همچنان موج تخریب خانه‌های تاریخی بسیار بالاست. گفتن این حرف عجیب است»
طبق اخبار رسیده به «پیام ما» حدود یک هفته بعد از اظهارنظر جنجالی امام‌جمعه اصفهان، عصر ‌شنبه، ۱۰ خرداد، جلسه هماهنگی و هم‌اندیشی با محوریت «ساخت‌وسازهای شهری و ارائه راهکارهای اجرایی» توسط منطقه ۹ شهرداری اصفهان برگزار شد؛ شاید بتوان آن را یک زنگ خطر برای آینده بافت‌های تاریخی اصفهان دانست.

حرف‌هایی که ستون‌های چهلستون لرزاند

کنشگران میراثی چرا پای این مجلس ماندند؟

کج‌فهمی در تعریف میراث‌فرهنگی