«تاریخ» فقط دیوار نیست، «زمان» است که باید حفظ شود
«مریم صدوقی»، مرمتگر و عضو هیئت‌علمی دانشگاه، در واکنش به اظهارات امام‌جمعه اصفهان می‌گوید: «مرمت آثار تاریخی صرفاً بازسازی فیزیکی یک بنا نیست، بلکه فرایندی علمی است که با هدف حفظ اصالت، هویت و توجه به لایه‌های تاریخی آن انجام می‌شود. در سخنان امام‌جمعه محترم، آنچه نادیده گرفته شده، مفهوم «ارزش اصالت» است. اینکه یک پنجره تاریخی را صرفاً به‌دلیل فرسودگی تعویض کنیم، به‌معنی حذف حافظه تاریخی آن بناست.» او‌ معتقد است: «پنجره‌ای که چهارصد سال پیش ساخته شده، حامل دانش فنی، زیبایی‌شناسی و سبک زندگی دوره‌ای خاص از تاریخ اصفهان است. حتی اگر فرسوده باشد، مرمت آن با مصالح و فنون اصیل، بخشی از کارنامه حرفه‌ای مرمتگران است. ما نمی‌توانیم یک پنجره نو به سبک صفویه بسازیم و بگوییم ارزشش معادل پنجره اصل است؛ همان‌طورکه نمی‌توان مجسمه میکل‌آنژ را شکست و یک کپی جدید ساخت.» این مرمتگر تأکید می‌کند: «در حوزه مرمت، اصل جایگزینی «آخرین گزینه» است. کنوانسیون‌های بین‌المللی نظیر ونیز ۱۹۶۴ و منشور نارا ۱۹۹۴ صراحتاً بر پرهیز از جایگزینی تأکید دارند. ما باید اجزای تاریخی را تا حد امکان حفظ، مستند و مقاوم‌سازی کنیم؛ نه اینکه آنها را «دور بیندازیم». این بیان، هرچند ناآگاهانه، نوعی دعوت به تخریب است.»

معماری تاریخی، سند هویت شهری است، نه صرفاً تزئینات
«سینا رجبی»، کارشناس ارشد حفاظت و احیای بناهای تاریخی، می‌گوید: «اصفهان را شهر «نقش جهان» می‌نامند؛ نه‌فقط به‌خاطر میدان بزرگ مرکزی‌اش، بلکه به‌سبب نقشی که در طول قرون، در تاریخ و تمدن ایران داشته است. خانه‌های تاریخی اصفهان، صرف‌نظر از ارزش معماری، قطعاتی از پازل زندگی مردم این شهر در سده‌های گذشته‌اند. تخریب این خانه‌ها، تخریب سندهای تاریخ شفاهی و زیست شهری است. سخن گفتن از محدود کردن حفظ خانه‌ها به ۱۰ یا ۲۰ مورد، بیانگر نوعی تقلیل‌گرایی است. خانه‌های تاریخی، برخلاف آثار شاخص مانند مساجد یا مدارس، بناهایی مردمی‌اند. وقتی این خانه‌ها را تخریب کنیم، درواقع طبقات مختلف جامعه را از مشارکت در حافظه جمعی حذف کرده‌ایم.»
رجبی تأکید می‌کند: «ما به‌جای حذف، باید سیاست «اولویت‌بندی مرمت» را دنبال کنیم؛ یعنی براساس ارزش‌های ملموس و ناملموس، وضعیت سازه‌ای و ظرفیت باززنده‌سازی، برنامه‌ریزی کنیم. گفته‌های امام‌جمعه محترم اگرچه شاید از سر دغدغه بیان شده باشد، اما لازم است مرز میان دغدغه و دستور را بشناسیم و مرز تخصص را محترم بشماریم.»
مصالح تاریخی حامل معنا هستند؛ نه‌فقط ماده
«زهراسادات نجمی»، پژوهشگر حوزه مصالح سنتی و هنرهای وابسته به معماری، درباره ضرورت و اهمیت مرمت در بناهای تاریخی می‌گوید: «وقتی درباره سنگ مرمر به‌کاررفته در یک مسجد تاریخی صحبت می‌کنیم، تنها از یک تکه‌سنگ حرف نمی‌زنیم، بلکه از نماد مهارت‌های فنی، تجارت منطقه‌ای و باورهای دینی و زیبایی‌شناسی دوره‌ای خاص سخن می‌گوییم. اینکه بگوییم این سنگ خراب است، آن را بردارید و سنگ نو جای آن بگذارید، از منظر علمی کاملاً مردود است. در مرمت، اصل بر آن است که حتی خراش‌های یک قطعه‌سنگ را حفظ کنیم. این نشانه‌ها بخشی از هویت آن فضا هستند. جایگزینی به‌معنای حذف است؛ حذف تاریخ، حذف زمان، حذف تجربه. حتی اگر از همان معدن قدیمی سنگ بیاوریم، باز هم جایگزینی، اصالت را بازنمی‌گرداند.»
این پژوهشگر بر این باور است که: «سخنان امام‌جمعه اصفهان، اگرچه احتمالاً با نیت تسهیل کار مرمت بیان شده است، اما عملاً موجب تحریف مفهوم حفاظت می‌شود. باید توجه کنیم که مرمت، بازسازی نیست؛ مرمت یعنی حفظ با درک تاریخی، نه صرفاً نوسازی.»

خانه‌های تاریخی، شبکه‌ای زنده از حافظه شهری هستند
«علی نجفی»، احیاگر خانه‌های تاریخی و فعال بخش خصوصی در بافت تاریخی، در واکنش به اظهارات اخیر می‌گوید: «اینکه گفته شود «هزار خانه تاریخی نمی‌خواهیم، ۱۰ یا ۲۰ تا را نگه دارید»، ناشی از نگاهی تقلیل‌گرایانه به مفهوم میراث شهری است. نباید خانه تاریخی را صرفاً به‌عنوان یک شیء موزه‌ای ببینیم که تنها چند نمونه شاخص از آن برای نمایش کافی است. خانه‌های تاریخی در بافت اصفهان بخشی از یک شبکه زنده شهری هستند که تعامل میان فضا، فرهنگ، تاریخ و مردم را شکل داده‌اند. اگر این شبکه را قطع کنیم و فقط به چند «نماد» اکتفا کنیم، عملاً بافت تاریخی را از معنا تهی کرده‌ایم.»
نجفی معتقد است: «حفظ خانه‌های تاریخی، به‌معنای حفظ لایه‌های اجتماعی، معماری و سبک زندگی دوره‌های مختلف در ساختار شهر است. اصفهان در دوره صفویه، قاجار، پهلوی اول و دوم، تحولات عمیقی را تجربه کرده است و خانه‌های هر دوره بازتابی از این تغییرات‌اند. ما با مرمت علمی و احیای این خانه‌ها، درواقع در حال مستندسازی تاریخ شهر هستیم. حذف بخش عمده‌ای از این خانه‌ها یعنی حذف مستندات بی‌بدیل شهری که در هیچ کتاب یا سندی تکرارپذیر نیست.»
این احیاگر خانه‌های تاریخی تصریح می‌کند: «از نظر فنی و مدیریتی نیز نگهداری گسترده از خانه‌های تاریخی اگر به‌درستی شبکه‌بندی شود، نه‌تنها بار اضافی به سیستم مدیریت شهری وارد نمی‌کند، بلکه می‌تواند منشأ اشتغال، گردشگری فرهنگی و تقویت هویت شهری باشد. خانه‌هایی که در حال حاضر در سکوت و فرسایش رها شده‌اند، اگر در قالب طرح‌های احیا و بهره‌برداری خرد قرار گیرند، می‌توانند به فضاهایی پویا و درآمدزا تبدیل شوند. بنابراین، توصیه به حفظ چند مورد محدود، نه‌تنها به‌لحاظ علمی موجه نیست، بلکه از منظر فرهنگی نیز نوعی ساده‌سازی مسئله‌ای پیچیده و راهبردی است.»
وظیفه مدیران پاسخگو بودن به قانون است
«پدرام نوری»، جامعه‌شناس شهری و پژوهشگر سیاستگذاری فرهنگی، اعتقاد دارد: «سخنان امام‌جمعه محترم زمانی نگران‌کننده می‌شود که بدانیم مدیرکل میراث‌فرهنگی اصفهان در همان جلسه اعلام کرده که به‌واسطه حمایت ایشان در این سمت باقی مانده است. این جمله، زنگ خطری برای استقلال مدیریت میراث است. اگر سیاست‌های حفاظت و مرمت براساس نظرات غیرتخصصی تنظیم شود، مسئولیت تخریب‌ها برعهده چه کسی است؟»
نوری در ادامه می‌گوید: «مدیریت میراث باید برپایه قوانین ملی، اسناد بالادستی چون منشور تهران و برنامه‌های مصوب یونسکو انجام شود، نه براساس توصیه یا حمایت سیاسی. احترام به جایگاه‌ها لازم است، اما مرز تخصص و مدیریت فنی باید شفاف باشد.»
این جامعه‌شناس شهری تأکید می‌کند: «فراموش نکنیم که هر بنای تاریخی بخشی از سرمایه اجتماعی ماست. تصمیم‌گیری درباره سرنوشت این سرمایه‌ها نیازمند اجماع کارشناسی و تعامل نهادهای ذی‌ربط است، نه تصمیمات فردی یا توصیه‌های خارج از حوزه تخصص.»
واکنش گسترده به سخنان امام‌جمعه اصفهان، نشان‌دهنده اهمیت خانه‌ها و بناهای تاریخی در ذهن و دل مردم این شهر و این سرزمین است. برخلاف تصور رایج، مردم نه‌تنها مخالف حفظ خانه‌های قدیمی نیستند، بلکه آنها را سرمایه هویتی خود می‌دانند. اصفهان، نه با تخریب میراث، که با نگهداری از گذشته‌ای پربار می‌تواند آینده‌ای باکیفیت داشته باشد.
فراموش نکنیم، هر پنجره‌ای که با مرمت اصیل حفظ می‌شود، دریچه‌ای است رو به تاریخ و هر ستونی که به‌جای روغن‌کاری علمی، با رنگ پنهان شود، درواقع لایه‌ای از حقیقت را می‌پوشاند. بگذاریم کارشناسان، با علم و تجربه، پاسداران این تاریخ باشند.

کنشگران میراثی چرا پای این مجلس ماندند؟

فرمان تخریب یا اظهارنظر؟

کج‌فهمی در تعریف میراث‌فرهنگی