آمارهای سازمان جهانی بهداشت نشان می‌دهند ۱.۳ میلیارد نفر معادل حدود ۱۶ درصد از جمعیت جهان، ناتوانی‌های جسمی و ذهنی دارند. براساس آمارهای رسمی، حدود ۱۰ میلیون نفر از ایرانیان دارای نوعی از معلولیت هستند. این آمار، علاوه‌بر ضرورت فراهم کردن امکانات دسترس‌پذیری در فضاهای عمومی و سطح شهر که در گردشگری مسئولانه و پایدار هم مورد تأکید است، نیاز به فراهم کردن امکانات دسترس‌پذیری برای این قشر را یادآور می‌شود. اما این تنها بعد این مسئله نیست. بسیاری از کشورها با اهداف تجاری و توسعه گردشگری به فراهم کردن امکانات سفر برای افراد با شرایط خاص فکر کرده و برای آن برنامه‌ریزی می‌کنند. با افزایش آمار افراد دارای معلولیت که تمایل به سفر و ماجراجویی دارند، سازمان گردشگری ملل متحد (UN Tourism) در سال‌های اخیر، تأکید ویژه‌ای بر ترویج گردشگری دسترس‌پذیر دارد. این سازمان در سال ۲۰۲۴ توصیه‌نامه‌ای با هدف بهبود زیرساخت‌ها، امکانات و خدمات حمل‌ونقل برای مسافران با شرایط خاص منتشر کرد. همچنین، مجموعه‌ای از دستورالعمل‌ها برای اپراتورهای تور و آژانس‌های مسافرتی تدوین کرد تا آنها خدمات خود را به‌گونه‌ای طراحی کنند که به نیازهای خاص مشتریان با ناتوانی پاسخ دهد. گردشگری دنیا امروز به این جمعیت ۱.۳ میلیارد نفری به‌عنوان بازار هدف نگاه می‌کند و تسهیلاتی در حوزه حمل‌ونقل و اقامت و تردد در مراکز گردشگری برای آنها طراحی و ارائه می‌کند. در ایران اما گردشگری برای افراد با شرایط خاص با محدودیت‌ها و موانعی روبه‌رو است که گویی اراده‌ای برای رفع آنها حتی به‌صورت نمادین و مقطعی در فضایی کوچک مثل نمایشگاه گردشگری هم وجود ندارد. 

نگرش جامعه باید نسبت به افراد دارای معلولیت تغییر کند 

در نمایشگاه گردشگری امسال غرفه‌ای ویژه گردشگری دسترس‌پذیر و همچنین گردشگری سالمندان در نظر گرفته شده بود که در نوع خود اقدام مثبتی محسوب می‌شود و شاید بتوان امیدوار شد برگزارکنندگان گوشه‌چشمی به این موضوعات داشته‌اند. اما فضای کلی نمایشگاه به‌طور قطع امکان ارائه ایده‌های بیشتری را در این زمینه داشت. «الهام خادم‌حسینی»، عضو میز ملی گردشگری دسترس‌پذیر که مسئول غرفه‌ گردشگری دسترس‌پذیر در نمایشگاه گردشگری بود، در گفت‌وگو با «پیام‌ما» می‌گوید: «هدف ما این است که مطالبه قشر معلولان و سالمندان را به روش‌های مختلف مطرح کنیم. در فضاهایی که نیاز به استانداردسازی دارند، حضور پیدا می‌کنیم تا مدیران آن فضاها به‌طور ملموس متوجه این موضوع شوند که افراد دارای معلولیت هم می‌توانند درصورت فراهم شدن شرایط در آن فضاها حضور داشته باشند. یکی از اهداف ما از حضور در این فضاها همین است که این نیازها دیده شود.» خادم‌حسینی با اشاره به اینکه حدود ۱۰ درصد از جامعه را افراد دارای معلولیت تشکیل می‌دهند و بزرگترین اقلیت اجتماعی هستند و نباید نیازهایشان نادیده گرفته شود، می‌گوید: «ما می‌خواهیم به این افراد و خانواده‌های آن‌ها کمک کنیم تا سفر کنند و استانداردسازی لازم در بخش‌های مختلف در این زمینه انجام شود» او به مذاکراتی که با مدیران بومگردی‌ها برای مناسب‌سازی مجموعه‌شان داشت، اشاره می‌کند و معتقد است سالمندان و افراد دارای معلولیت می‌توانند در بازه‌های کم‌مسافر سال میهمان مراکز اقامتی که مناسب‌سازی‌شده باشند و این برای بومگردی‌ها هم فرصت مناسبی است. خادم‌حسینی به تلاش‌هایی که سال گذشته برای طرح نیازهای افراد دارای معلولیت در نمایشگاه گردشگری داشتند، اشاره می‌کند و می‌گوید: «ما با قرار دادن رمپ‌های پرتابل سعی کردیم تا حدودی این مسئله را مطرح کنیم که همه اقشار باید امکان بازدید از نمایشگاه را داشته باشند.» به‌گفته او، میز ملی گردشگری دسترس‌پذیر در حال گردآوری مجموعه‌ای از ضوابط و مقررات قانونی است که استانداردها و اصول دسترس‌پذیری در گردشگری را مشخص می‌کند. او تاکید می‌کند: «موضوع فقط نصب رمپ نیست؛ رمپ‌ها باید ابعاد و شیب استاندارد داشته باشند. همچنین، اندازه و ابعاد آسانسورها، ورودی‌ها و سایر فضاها باید طبق استانداردهای مشخص باشد تا قابل‌استفاده جامعه مخاطب باشند.» به باور او مهمتر از امکانات فیزیکی، درک و نگرشی است که جامعه نسبت به معلولان دارند. جامعه باید این افراد را بپذیرد و آنها را جزئی از خود بداند. نگاه‌ها باید تغییر کند و فرصت‌های برابر باید برای این افراد فراهم شود. کسانی که در حال احداث پروژه‌های گردشگری هستند، باید نیازهای افراد معلول را نیز در نظر بگیرند. از خادم‌حسینی درباره اینکه چطور می‌شود موضوع دسترس‌پذیری را به‌شکل برجسته‌تری در نمایشگاه مطرح کرد، می‌پرسیم و او ایده‌ای دارد که امیدوار است سال آینده فرصت اجرای آن در نمایشگاه گردشگری را داشته باشد: «امیدوارم بتوانیم یک سالن را به‌طور پایلوت دسترس‌پذیر کنیم. هتل‌هایی که دسترس‌پذیر شده‌اند، یا نمونه‌های موفق جهانی در حوزه حمل‌ونقل و اقامت گردشگران را در این سالن به نمایش بگذاریم. بومگردی‌هایی که مناسب‌سازی شده‌اند، تجربیات خود را ارائه دهند و فضا برای معلولان به‌گونه‌ای مناسب‌سازی شود که آنها بتوانند از نمایشگاه بازدید کنند و با امکانات موجود و فضاهای دسترس‌پذیر در گردشگری کشور آشنا شوند. درعین‌حال، نمونه‌های موفق را ارائه دهیم و نیازها را مطرح کنیم تا بخش‌هایی که مرتبط با این موضوع هستند، راهکارهای لازم را مشاهده کنند و در استانداردسازی زیرساخت‌ها و اطلاعات، اقدامات لازم را انجام دهند. کارکرد اصلی نمایشگاه گردشگری همین است که نیازها دیده شود و توجهات لازم به آنها معطوف شود.» 

دسترس‌پذیری فقط نصب رمپ نیست

گروهی از افراد دارای معلولیت که به بازدید نمایشگاه گردشگری آمده بودند، تنها نبود امکانات فیزیکی مورد نیاز خود را نقد کردند، اما امروز در گردشگری دنیا، دسترس‌پذیری تنها به قرارگیری یک رمپ خلاصه نمی‌شود، این موضوع درصورت کلی به سه بخش عمده تقسیم می‌شود: «فیزیکی، دیجیتال و ارتباطی» دسترس‌پذیری فیزیکی، به توانایی افراد با چالش‌های حرکتی برای دسترسی به مکان‌ها و خدمات مختلف توجه دارد. نصب رمپ‌ها، آسانسورها و سرویس‌های بهداشتی مناسب، پارکینگ‌های مناسب، اتاق‌ها و وسایل حمل‌ونقل با امکانات خاص مورد نیاز برای افرادی که از ویلچر استفاده می‌کنند، از جمله مواردی است که در این زمینه مورد تأکید است. در حوزه دسترس‌پذیری دیجیتال تمرکز بر این موضوع است که فرم‌های رزرو و فرایندهای پرداخت باید به‌گونه‌ای طراحی شوند که برای افراد با اختلالات بینایی، شنوایی یا شناختی هم قابل‌استفاده باشند. استفاده از فونت‌های خوانا، راهنماهای متنی و اطمینان از اینکه تمامی دکمه‌ها و لینک‌ها قابل‌دسترسی با کیبورد هستند، می‌تواند این مشکل را حل کند. همچنین، برای افراد نابینا یا کم‌بینا، اضافه کردن توضیحات متنی به تصاویر وب‌سایت‌ها، از جمله خدماتی است که در این زمینه مورد توجه قرار دارد. در دسترس‌پذیری ارتباطی تأکید بر نحوه انتقال اطلاعات به افراد با ناتوانی‌های شنوایی یا شناختی است. برای مثال، راهنماهای صوتی برای موزه‌ها و جاذبه‌های تاریخی می‌تواند تجربه بازدید از این مکان‌ها را برای افراد کم‌بینا یا نابینا لذت‌بخش‌تر کند. ترجمه متون به زبان‌های مختلف و استفاده از زبان ساده در ارتباطات، می‌تواند برای افراد با مشکلات شناختی مفید باشد. 

در بسیاری از کشورها، دسترس‌پذیری به‌عنوان یک الزام قانونی در نظر گرفته می‌شود. قوانین مختلفی مانند دستورالعمل‌های دسترسی‌پذیری وب برای طراحی وب‌سایت‌ها وجود دارد که کسب‌وکارها را موظف می‌کند تا استانداردهای خاصی را رعایت کنند. در اروپا، قانون دسترس‌پذیری اروپا از کسب‌وکارها می‌خواهد تا محصولات و خدمات خود را برای افراد دارای ناتوانی قابل‌دسترس کنند. پیروی از این قوانین نه‌تنها از جریمه‌های قانونی جلوگیری می‌کند بلکه برای برندها مزایای قابل‌توجهی دارد.

موضوع دسترس‌پذیری در ایران مستلزم فراهم شدن زمینه‌هایی است که دستگاه‌های مختلف در آن دخیل هستند. از حوزه حمل‌ونقل تا طراحی شهری و بخش‌های دیگری که موظف به فراهم کردن شرایط مناسب برای افراد با شرایط خاص هستند. نمایشگاه گردشگری تهران به‌عنوان یک رویداد مهم در عرصه گردشگری کشور، فرصت مناسبی برای ارتقای سطح آگاهی و ارائه خدمات مناسب به افراد با معلولیت بود. اما باید گفت به‌رغم تلاش‌هایی که صورت گرفت، نمایشگاه امسال نتوانست آن‌گونه‌که باید به انتظارات این بخش از جامعه پاسخ دهد.