در دل کوه‌های بلند لرستان، سدهایی قرار دارند که زندگی و نشاط هزاران هکتار زمین کشاورزی را به جریان می‌اندازند، اما این روزها، به‌دلیل خشکسالی‌های بی‌سابقه، ذخایر آبی سدها همچون خریدارانی بی‌رحم در حال خشک‌شدن هستند. سد خان‌آباد الیگودرز یکی از این سدها است که در سال‌های اخیر دچار بحران شده و اکنون به مرحله‌ای رسیده است که به‌گفته مسئولان، دیگر نمی‌توان از آن انتظار ذخیره آب داشت. اما به‌راستی چرا سد خان‌آباد که زمانی نماد ذخایر آبی منطقه بود، اکنون به این وضعیت بحرانی دچار شده است؟

سد خان‌آباد، نماد شکوه گذشته

سد هسته رسی خان‌آباد که در سال ۱۳۸۶ در ۲۰ کیلومتری شهرستان الیگودرز به بهره‌برداری رسید، به‌عنوان یکی از منابع آبی مهم استان لرستان، نقش کلیدی در تأمین آب کشاورزی و شرب داشت. با افتتاح شبکه آبرسانی آن در سال ۱۳۹۲، بیش از هزار و ۸۰۰ هکتار از زمین‌های کشاورزی پایین‌دست این سد تحت‌پوشش آبیاری قرار گرفتند و به‌لطف بارش‌های مناسب، حتی در سال ۱۳۹۶ شاهد سرریز این سد بودیم. اما اکنون، پس از سال‌ها خشکسالی و کاهش قابل‌توجه بارندگی‌ها، سد خان‌آباد به خشک شدن نزدیک شده است.

بحران ذخایر آبی در سد خان‌آباد

«داریوش حسن‌نژاد»، مدیرعامل شرکت آب‌منطقه‌ای لرستان در گفت‌وگو با ایرنا، درباره وضعیت سد خان‌آباد توضیح می‌دهد: «کاهش حجم ذخیره سدها از جمله سد خان‌آباد، در ابتدای فصل سرد، امری طبیعی است. این روند به‌دلیل رهاسازی بخش قابل‌توجهی از آب ذخیره‌شده در تابستان برای تأمین مصارف کشاورزی اتفاق می‌افتد و پس از آن، سدها به‌ویژه در زمستان ظرفیت افزایش حجم آب را دارند.»

به‌گفته او، سد خان‌آباد که ظرفیت ذخیره حدود ۱۶ میلیون مترمکعب آب را دارد، اکنون به وضعیت «حجم مرده» رسیده است؛ یعنی آبی که در این سد باقی‌ مانده، قابل بهره‌برداری نیست و نمی‌توان از آن استفاده کرد. بااین‌حال، حسن‌نژاد اصطلاح «خشک شدن» سد خان‌آباد را نادرست می‌داند و معتقد است این سد هیچ‌گاه به‌طور کامل خشک نمی‌شود و درصورت بارش‌های مناسب، دوباره آبگیری می‌شود.

کاهش بارندگی‌ها و افزایش بحران آبی در استان

در سال‌های اخیر، کاهش بارندگی‌ها در استان لرستان به‌ویژه در شرق استان، موجب کاهش حجم ذخایر آبی سدهای مختلف و حتی منابع زیرزمینی شده است. حسن‌نژاد اشاره می‌کند که در سال گذشته، میزان بارندگی‌ها در استان به‌ویژه در مناطق ازنا و الیگودرز به‌شدت کاهش یافته است. این کاهش بارش‌ها در کنار افزایش نیاز به رهاسازی آب برای مصارف کشاورزی، باعث کاهش چشمگیر حجم آب در سدها و به‌تبع آن، تضعیف منابع آبی زیرزمینی شده است.

در اسفندماه سال آبی ۱۴۰۲-۱۴۰۳، کاهش بارندگی‌ها در مناطق ازنا و الیگودرز به اوج خود رسید. این کاهش‌ها نه‌تنها بر سد خان‌آباد، بلکه بر تمام منابع آبی استان تأثیرگذار بوده است. سطح آب‌های زیرزمینی استان نیز به‌طور متوسط ۶.۴ متر افت کرده که این وضعیت، زنگ خطری برای آینده منابع آبی منطقه به‌شمار می‌رود.

افت شدید سطح آب‌های زیرزمینی و تأثیرات آن

روند کاهش ذخایر سدها و نگرانی‌ها

چشم‌انداز آینده و لزوم تغییر الگوی مصر

مدیرعامل شرکت آب‌منطقه‌ای لرستان بر اهمیت مصرف بهینه آب تأکید کرده و از مردم خواسته است در شرایط کنونی، الگوی مصرف آب را تغییر دهند. او خاطرنشان می‌کند: «در این وضعیت بحرانی، مدیریت صحیح منابع آبی و تغییر الگوی مصرف می‌تواند به حفظ ذخایر آبی و مقابله با بحران خشکسالی کمک کند.» همچنین او امیدوار است که بارش‌های زمستانه پیش رو، بتوانند بخشی از کمبودها را جبران کنند.

در دل بحران، امید به تغییر

این روزها، سد خان‌آباد به نماد بحران آبی در لرستان تبدیل شده است. سدهایی که روزی به‌عنوان نماد ذخایر آبی استان شناخته می‌شدند، اکنون در معرض خشکسالی و کاهش شدید حجم ذخایر آبی قرار گرفته‌اند. اگرچه شرایط فعلی نگران‌کننده است، اما کارشناسان بر این باورند که با تغییر در شیوه‌های مصرف و مدیریت منابع آبی، می‌توان از این بحران عبور کرد. در این مسیر، هم‌افزایی مردم و مسئولان برای استفاده بهینه از منابع آبی و توجه به الگوهای پایدار مصرف، می‌تواند آینده‌ای بهتر برای منابع آبی لرستان رقم بزند.