قنوات وقفی؛ شریان حیاتی در اقلیم خشک خراسان جنوبی

در اقلیم خشک و نیمه‌خشک خراسان جنوبی، قنات همواره یکی از پایه‌های اصلی حیات اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی بوده است. پیوند این میراث کهن با سنت وقف، کارکرد قنوات را از تأمین آب فراتر برده و آن‌ها را به پشتوانه‌ای برای تداوم فعالیت‌های کشاورزی، پشتیبانی از مراکز علمی و مذهبی، حفظ آثار تاریخی و حمایت از نیازمندان تبدیل کرده است.

بررسی وقف‌نامه‌های تاریخی نشان می‌دهد واقفان با نگاهی آینده‌نگر، علاوه بر حفاظت از منابع آب، برای پاسخ به بخشی از نیازهای اجتماعی و فرهنگی جامعه نیز برنامه‌ریزی کرده‌اند.

قنات بلده فردوس؛ شاخص‌ترین قنات وقفی استان

مدیرکل اوقاف و امور خیریه خراسان جنوبی با اشاره به گستردگی قنوات وقفی استان گفت: بخش مهمی از این قنوات در شهرستان فردوس قرار دارد؛ از جمله قنوات بلده، سعدآباد، برون، امرودکان، سرند، افغو، انارستانک، مهوید و فنود مهوید.

حجت‌الاسلام پرویز بخشی‌پور، قنات بلده فردوس را شاخص‌ترین قنات وقفی استان معرفی کرد و افزود: این قنات از ارتفاعات شمالی فردوس سرچشمه می‌گیرد و پس از طی حدود ۳۵ کیلومتر، دشت‌ها، باغ‌ها و بخشی از آب مصرفی شهر را تأمین می‌کند. به گفته وی، این قنات به دوره پیش از اسلام و ساسانی نسبت داده می‌شود و در فهرست میراث جهانی یونسکو نیز ثبت شده است.

وی ادامه داد: حدود ۲ هزار و ۳۸۲ هکتار از اراضی منطقه با آب این قنات آبیاری می‌شود و کیفیت مناسب آب آن، به‌ویژه در باغ‌های انار، نقش مهمی در تولید محصولات مرغوب دارد.

سهم بالای وقف در قنوات فردوس

بخشی‌پور اظهار کرد: از مجموع ۷ هزار و ۲۰۰ فنجان آب قنات بلده، حدود ۴ هزار و ۴۰۰ فنجان آن وقفی است که بخشی در اختیار اشخاص و بخشی نیز تحت مدیریت اداره اوقاف قرار دارد.

وی همچنین قنات سعدآباد را از دیگر موقوفات مهم فردوس دانست و گفت: این قنات دارای ۵ هزار و ۴۰۰ فنجان آب است که ۳ هزار و ۶۰۰ فنجان آن وقفی بوده و ۱۵۰ هکتار زمین را شامل می‌شود. در حال حاضر حدود ۶۰ هکتار از اراضی این موقوفه زیر کشت است و ۱۱۰ مستأجر از آب و اراضی آن بهره‌برداری می‌کنند.

به گفته مدیرکل اوقاف و امور خیریه خراسان جنوبی، درآمد این موقوفه صرف اجرای نیات واقفان، از جمله برگزاری مراسم روضه‌خوانی در ماه‌های محرم و صفر، اطعام، قرآن‌خوانی و آیین‌های عید غدیر و عید قربان می‌شود.

نقش قنوات وقفی در بیرجند و قاین

بخشی‌پور به قنات علی‌آباد بیرجند نیز اشاره کرد و گفت: هزار و ۴۲۰ سهم از هزار و ۴۴۰ سهم این قنات و همچنین نیمی از سهم قنات اسفهرود، به صورت وقف در اختیار بنگاه ابلوله قرار دارد.

وی افزود: سهم وقفی قنات علی‌آباد از طریق دو ایستگاه برداشت آب در پارک نیلوفر و باغ علی‌آباد شماره ۵، به‌صورت رایگان در اختیار شهروندان بیرجند قرار می‌گیرد؛ اقدامی که نمونه‌ای از بهره‌مندی مستقیم مردم از منافع موقوفات آبی است.

مدیرکل اوقاف خراسان جنوبی، قنات خیرآباد را نیز از دیگر قنوات وقفی استان برشمرد و گفت: بخشی از آب این قنات برای حمام، تکیه، مصلی و کاروانسرای ساخته‌شده توسط «میرزا محمدعلی» مستوفی قاین وقف شده است.

پشتیبانی از مساجد، حوزه‌های علمیه و بناهای تاریخی

وی درباره قنوات وقفی شهرستان قاین نیز اظهار کرد: از مجموع ۱۱ رشته قنات شهر قاین، حدود ۱۹ درصد سهام آن‌ها وقفی است. تنها در قنات شاهیک، از مجموع ۹۳۰ سهم، ۲۳۹ سهم برای اولاد، مساجد، مدارس علمیه، مقبره شعرا، حوض و نخل وقف شده است.

بخشی‌پور افزود: بررسی وقف‌نامه‌های تاریخی نشان می‌دهد حدود ۴۰ نفر از واقفان قاین بخشی از سهام قنوات خود را برای برگزاری مراسم عزاداری حضرت سیدالشهدا (ع) وقف کرده‌اند. در برخی وقف‌نامه‌ها نیز بر اطعام عزاداران، افطاری شب‌های قدر، کمک به فقرا، تلاوت قرآن، اقامه نماز و رد مظالم تأکید شده است.

وی یکی دیگر از کارکردهای مهم وقف قنوات را حفظ بناهای تاریخی دانست و گفت: مسجد جامع دشت بیاض از سال ۹۲۰ هجری قمری دارای یک سهم آب وقفی از قنات دشت بیاض است و درآمد همین موقوفه، پس از چندین بار تخریب این مسجد در اثر زلزله، به بازسازی و احیای آن کمک کرده است.

همچنین حوزه علمیه جعفریه قاین از قرن دوازدهم هجری قمری تاکنون از محل سهام وقفی چند قنات مهم منطقه اداره شده است. به گفته وی، یک سهم آب قنات ابوالخیری نیز برای نگهداری مقبره بوذرجمهر قاینی وقف شده و درآمد آن صرف مرمت این اثر تاریخی می‌شود.

قنوات وقفی و آینده توسعه پایدار

کارشناسان، قنوات وقفی را نمونه‌ای روشن از پیوند مدیریت منابع آب با مشارکت اجتماعی می‌دانند؛ الگویی که طی قرن‌ها، علاوه بر تأمین آب کشاورزی، هزینه نگهداری مساجد، مدارس، تکایا، بناهای تاریخی و کمک به اقشار نیازمند را نیز تأمین کرده است.

در شرایطی که تغییر اقلیم، کاهش منابع آب و افزایش هزینه‌های نگهداری قنوات، این میراث ارزشمند را با چالش‌های جدی روبه‌رو کرده، مرمت، احیا و بهره‌برداری اصولی از قنوات وقفی می‌تواند در صیانت از میراث تاریخی، امنیت غذایی، تقویت همبستگی اجتماعی و توسعه پایدار خراسان جنوبی نقش مؤثری ایفا کند.