فضای مجازی و گنج‌یابی؛ تهدیدات پنهان

در ابتدای جلسه «نوروز رجبی»، مشاور رئیس پژوهشگاه میراث‌فرهنگی و گردشگری و کارشناس قضایی، به چالش‌های پیش روی حفاظت از محوطه‌های باستانی ایران و به‌ویژه روند رو‌به‌افزایش تخریب آثار تاریخی و خروج اشیای فرهنگی از کشور اشاره کرد. او از نقش فضای مجازی در این تخریب‌ها گفت: «نقش فضای مجازی در تخریب آثار تاریخی نقشی بسیار کلیدی است، اما باید دید وضعیت مواجهه میراث‌ فرهنگی با فضای مجازی چگونه است و چگونه برخی افراد اقدام به تخریب آثار تاریخی می‌کنند.» رجبی به دو پرونده مهم قضایی اشاره کرد که با تخریب و قاچاق آثار تاریخی مرتبط بودند.

 یکی از این پرونده‌ها به سال ۱۳۶۷ برمی‌گشت که در آن، ۱۸ هزار شیء تاریخی از فرودگاه توقیف شده بودند، اما «این پرونده بسیار پیچیده بود، نه شاکی آن مشخص بود؛ نه متهم و نه اسناد پرونده وجود داشت. در این پرونده نه‌تنها یک قاچاقچی بلکه سه استاندار، شش فرماندار، تعدادی فرمانده نظامی و چند دیپلمات و افراد بانفوذ در آن دخالت داشتند. با وجود تلاش‌های بسیاری که برای پیگیری پرونده انجام شد، پرونده به نتیجه نرسید.» پرونده دوم مربوط به سال ۱۴۰۲ بود که در آن سه‌ هزار و ۶۰۰ اثر تاریخی از یک قاچاقچی در فرودگاه امام توقیف شد. او در ادامه به حقیقت تلخ‌تری اشاره می‌کند: «در خلال این پرونده متوجه شدیم این فرد بیش‌از ۱۷ بار چندین محموله را به کشور امارات ارسال کرده بود.»

رجبی با تأکید بر اینکه چند کارآگاه شریف و سالم پیگیر جزئیات این پرونده بودند و به اطلاعات خوبی هم در آن دست پیدا کردند، از جمله اینکه چند دیپلمات خارجی در این پرونده دست داشتند، می‌گوید: «آنچه در این پرونده شاهد بودم، کم‌کاری میراث‌فرهنگی بود. وزارت میراث‌فرهنگی یک کارشناس حقوقی یا یک وکیل مجرب برای این پرونده نداشت، جالب‌تر اینکه قاضی اصرار می‌کرد؛ چرا کسی پیگیر این پرونده نیست.»

گنج‌یابی در عصر دیجیتال

«مریم صباغیان»، دانشیار دانشکده برق و کامپیوتر دانشگاه تهران، که پژوهشی گسترده درباره فعالیت گروه‌های گنج‌یابی در فضای آنلاین انجام داده است، به ارائه نتایج این پژوهش پرداخت و با تأکید بر اینکه میزان جست‌وجوی کلیدواژه‌های مرتبط با گنج‌یابی در سال‌های اخیر تغییرات چشمگیری داشته است، گفت: «در سال‌های ۲۰۱۰ تا ۲۰۱۲، جست‌وجوی کلیدواژه‌هایی مانند «دفینه» در شهرهای اصلی ایران بیشتر مشاهده می‌شد. از ۲۰۱۲ تا ۲۰۱۴، این جست‌وجوها به نیمه غربی و مرکزی کشور گسترش پیدا کرد و از ۲۰۱۴ به‌بعد، این روند در سراسر کشور گسترش یافت.» او همچنین اشاره کرد با ظهور شبکه‌های اجتماعی و به‌ویژه اینستاگرام، مردم دیگر نیازی به جست‌وجو در گوگل برای یافتن اطلاعات نداشتند بلکه این اطلاعات از طریق هشتگ‌ها و پست‌های آنلاین در فضای مجازی منتشر می‌شود. او میزان فعالیت اکانت «پوآرو» و صفحات مرتبط با آن را به تفصیل تشریح کرد. نتایج بررسی‌های انجام‌شده توسط صباغیان نشان می‌داد هواداران این موضوع رشدی نمایی در شبکه‌های اجتماعی دارند و به‌گفته او، برای برخورد با این افراد هم باید تمرکز اقدامات در شبکه‌های اجتماعی باشد.

دست یک جریان مجرمانه در کار است

وزارت میراث‌فرهنگی هم از انجام اقدامات اساسی خودداری می‌کند.» او معتقد است این مسئله دیگر یک موضوع پنهان نیست: «این شتری نیست که بشود زیر لحاف پنهانش کرد. یک گروه مجرمانه در این زمینه فعال هستند. «پوآرو» یک شخص نیست، «کوهسار بادفر» هم نیست، او رخ یک جریان و یک باند بزرگ است، او نماینده یک گروه مجرمانه است. اما سه ماه است ما منتظریم ضابط قضائی اقدامی انجام دهد. حال اگر کسی یک توییت در رابطه با تحولات منطقه بنویسد، کمتر از سه ساعت با او برخورد می‌شود» او در توضیح دلیل این برخورد گفت: «واقعیت این است که درک مقامات این مملکت از مسئله میراث فرهنگی، درک سخیفی است». غریب‌دوست با تأکید بر اینکه اگر اقدامی قرار است در این زمینه صورت گیرد، باید از همین وزارتخانه میراث‌فرهنگی آغاز شود؛ به فعالیت‌های یگان حفاظت میراث فرهنگی اشاره کرد و گفت: «سردار مهری فرمانده یگان حفاظت میراث‌فرهنگی، یک نفر است و تعداد محدودی هم نیرو دارد. تمام تلاش خود را هم به‌کار گرفته. نیروهایش باید مراقب باشند که حفاران غیرمجاز شبانه آسیبی به آنها نزنند یا اسلحه‌شان را نگیرند؛ تازه اگر اسلحه در اختیار داشته باشند. بعضی نیروهای یگان حفاظت فقط یک باتوم پلاستیکی دارند و بعضی همان را هم ندارند»

دور باطل قوانین ناکارآمد

«سجاد علی‌بیگی»، رئیس پژوهشکده باستان‌شناسی، در سخنرانی خود بر اهمیت فرهنگسازی برای جلوگیری از تخریب آثار تاریخی تأکید و به برخی از مشکلات قانونی و اجرایی اشاره کرد، به باور او قوانین موجود برای مقابله با حفاری‌های غیرمجاز ناکافی است و نیاز به بازنگری دارند: «اگر قوانین ما در زمینه حفاری غیرمجاز و قاچاق آثار تاریخی بازنگری نشوند، این مشکل همچنان ادامه خواهد یافت و دیگر هیچ محوطه باستانی برای حفاظت باقی نخواهد ماند.» او معتقد است در قوانین موجود تناسب بین جرم و مجازات آن وجود ندارد و بسیاری از قاچاقچیان آثار تاریخی به‌راحتی از این فضا سوءاستفاده می‌کنند: «جریمه‌های تعیین‌شده برای حفاری غیرمجاز به‌هیچ‌وجه بازدارنده نیست و همین موضوع باعث می‌شود آثار تاریخی به‌راحتی تخریب شوند. امور حقوقی وزارتخانه باید پیگیر این مسئله باشد که در سطح کلان قانونگذار را متقاعد کند فرهنگ و تمدن این مملکت در حال از بین رفتن است و اگر قوانین بازبینی نشود، قاعدتاً ما به قهقرا خواهیم رفت.»

گرچه قوانین مختلفی برای حفاظت از آثار باستانی ایران وجود دارد، اما بسیاری از آنها به‌دلیل به‌روز نبودن یا تطبیق نداشتن با تهدیدات جدید -از جمله جرایم مربوط به میراث‌ فرهنگی در فضای آنلاین- نمی‌توانند به‌طور کامل از میراث فرهنگی کشور محافظت کنند. حفاران غیرمجاز با ترفندهای مختلف از خلأهای قانونی استفاده می‌کنند و هر روز دامنه فعالیتشان در جامعه در حال گسترش است. علاوه‌براین، نبود اقدامات پیشگیرانه و فرهنگسازی در سطح جامعه سبب شده است بسیاری از مردم از خطرات تخریب آثار باستانی آگاه نباشند و این روند همچنان ادامه داشته باشد و در این میان آنچه بیش از تمام این موارد نگران‌کننده و دردناک است، بی‎تفاوتی متولی اصلی میراث فرهنگی در کشور است.