هفته گذشته و در همین ستون یادداشت کـوتاهی بـا سـرنویـس «پارادوکـس نهاد غیردموکراتـیک و انتـخاب دمـوکراتیک» نوشتم و در آن به واکاوی چگونگی گزینش اعضای کمیته بررسی ویژگی‌های نامزدهای ریاست سـازمان حـفاظت محـیط زیست پرداختم. چکیده آن یادداشـت این بود که از آنجایی که چگونگی گزیـنش اعضای آن کمیته آشکار نیسـت، بنابرایـن از پشتوانه همراهی مردمی ‌برخوردار نبوده و به بیان دیگر، نهادی دموکراتیک نیسـت و از نهاد غیردموکراتیک نیز نمی‌توان چـشمداشت گزینش نامزد یا نامزدهایی همراه و همسو با خواسته‌های مردمی‌ در بخش محیط زیست را داشت.

پس از پایان دوره بررسی برنامه‌های نامزدهای ریاست سازمان حفاظت محیط زیست، با هدف آشنایی بیشتر کنشگران و کوشندگان محیط زیست کشور با دیدگاه‌های نامزدها، فراخوانی برای تک تک آنان فرستاده و از آنان درخواست شد تا در نشستی زنده با رویکردی کارشناسی و غیرسیاسی در فضای مجازی به بیان دیدگاه‌ها و برنامه‌های خود برای ساماندهی محیط زیست کشور بپردازند. 

برای خود بنده بسیار شگفت‌آور بود که از میان ۱۳ نامزدی که همگی در برنامه‌های خود بر دیگران پیش دستی کرده و بر همکاری و شنیدن دیدگاه‌های مردم نهاد آنگونه پافشاری می‌کردند، هنوز بر کرسی ریاست پردیسان تکیه نزده، از این همراهی سرباز زده و از بیان برنامه‌های خود در یک نشست زنده با کنشگران و کوشندگان و سازمان‌های مردم‌نهاد این بخش خودداری بورزند. آیا نمی‌توان و نباید این رفتار و واکنش غیرمدنی آن ده نامزد را برونداد و پیامد آشکار همان نهاد غیردموکراتیکی که گزینش و امتیاز‌دهی به نامزدها را عهده دارد بودند بر شمرد؟

نوآوری آقای پزشکیان درباره بنیان گذاشتن کمیته‌هایی برای واکاوی و بررسی توانمندی‌های نامزدهای کارگزاری کلان کشور و همراهی با کابینه چهاردهم و استفاده از خرد همگانی برای گزینش مدیران ارشد کشور، اگرچه نگرشی نوین، درخور و شایسته است ولی اگر با تقلیل و ساده‌انگاری همراه شود می‌تواند، دشواری‌هایی را نیز در چهار سال پیش رو به همراه داشته باشد. نخست اینکه آنگونه که در آغاز گفته می‌شد، پیش بینی شده بود که از میان نامزدها ۵ نفر با رای همان نهاد گزیده و نام آن پنج نفر به شورای راهبردی فرستاده شود. ولی امروز شنیده می‌شود که این‌گونه نیست و گفته شده که کمیته‌ها باید نام همه نامزدها را با امتیازهای دریافت شده به شورای راهبری بفرستند. 

این شیوه می‌تواند دست‌اندازی سیاسیون و گزینش نهایی بر بنیان ویژگی‌های سیاسی یا وابستگی‌های جناحی نامزدها را افزایش دهد و باز هم کشور را از روی کارآمدن مدیرانی که از توانمندی‌های نسبی بیشتری برخوردار هستند بازدارد. نگرانی دوم اینکه باید این پیش‌بینی را هم داشته باشیم که نکند از فردای آغاز به‌کار دولت جدید، سیاسیون هر نابسامانی و خرابکاری رخ داده در دستگاه‌ها و وزارتخانه‌ها را با این نگاه که «انتخاب خودتان بود» پاسخ دهند. از این روی می‌توان کارکرد این کمیته‌ها را همچون شمشیری دو لبه دید. یک لبه این شمشیر بران همان به‌کارگیری خرد همگانی در گزینش همکاران رییس جمهور است که آن هم با بنیان گذاشتن نهاد‌های غیردموکراتیک، دست‌کم در این دوره ناکام ماند و لبه بران دیگر این شمشیر، همان که پیش‌بینی شد، تلاش برای شانه خالی کردن از پاسخگویی به مردم با همان نگرش «انتخاب خودتان بود» است.

هر دو این نگرانی‌های برشمرده، پایش ژرف و درست کارکردهای همهٔ کمیته‌ها برای گزینش همکاران کابینه چهاردهم را می‌طلبید ولی افسوس که بدنهٔ جامعه مدنی ایران سرخورده‌تر و ناامید تر و چندپاره‌تر از آن است که چنین نگاه ژرف و به‌کاربستن آن را جدی انگارد.