کرمان؛ زادگاه قنات

نخستین قومی که در ایران به ساختن قنات دست زدند کرمانی ها بودند، قنات زندگی، تاریخ و فرهنگ ماست محو قناتها تنها از بین رفتن و نابود شدن یک شیوه استحصال آب و با یک نوع بهره برداری از منابع آب نیست بلکه محو یک فرهنگ است.
تعداد قناتهایی که از شهر کرمان و حومه آن عبور می کرده به ۷۰ رشته می رسیده که اکثر آنها از دامنه های کوه جوپار، ماهان و حسین آباد و تعدادی هم از دشت گلومک سرچشمه می گرفته است. اکثر قناتها پایاب داشته اند احداث پایاب عمومی برای دسترسی پیشه وران ، کسبه و دیگر مردمان برای رفع نیازهای روزمره خویش از قبیل برداشت آب آشامیدنی ، تجدید وضو ، آب کشی لباس و نیازهایی از قبیل آرمیدن در خنکای فضای پایاب در کنار آب از جمله کارهای خیر بانیان بوده است.
در زمان محاصره کرمان توسط آقامحمد خان قاجار یعنی اوایل قرن سیزدهم صدها رشته قنات در کرمان وجود داشته است که به دستور خواجه تاجدار بسیاری از این قنوات به منظور تحریم محاصره شدگان در حصار کرمان کور شدند و این سرآغاز نابودی قنوات بوده است.
۱- قنات اکبرآباد: در ابتدای جاده زرند روبروی بسیج در سال ۱۳۴۱ خشک شده است. مادر چاه این قنات حوالی سیلوی جاده ماهان زیر دستجرد محلی به نام پایاب ماهانی قرار داشته است و از آنجا به طرف شهر جریان داشته در امتداد خیابان سرباز وارد میدان مشتاق می شده و در اینجا یک پایاب داشته است سپس چهارراه ناصریه و خیابانهای ابوحامد و سده را طی کرده به طرف اراضی اکبرآباد ابتدای جاده زنگی آباد در حرکت بوده است
2- قنات حسن آباد: که در خیابان اقبال جنب فروشگاه بسیج قرارداشته در سال ۱۳۳۷ خشک شده است مادرچاه آن در لنگر ماهان قرار داشته و در امتداد خیابان شهاب، پارک نشاط و خیابان فردوسی وارد منزل آقای هرندی می شده و پایاب مهم آن اینجا بوده و از آنجا در جایی بنام قلیان چی حسن آباد خیابان اقبال ظاهر می شده و بصورت روباز اراضی حسن آباد، خیابان کمربندی روبروی شهرک باهنر را با دبی ۳۰ تا ۴۰ لیتر در ثانیه مشروب می کرده است.
3- قنات مویدی: در محل پمپ بنزین میدان خواجو و ابتدای بلوار ۲۲ بهمن قرار داشته در سال ۱۳۴۵ خشک شده است مادر چاه آن ۵ کیلومتر قبل از ماهان بوده و پس از عبور ازخیابان سرباز در نزدیکی پمپ بنزین فابریک ظاهر می شده و بصورت روباز از خیابان میرزا رضا وارد بازار شده و در نزدیکی قدمگاه پایاب داشته و از طریق خیابان شریعتی وارد خیابان صمصام شده و به یخبندان مویدی می رسیده است و از آنجا اراضی استانداری فعلی و آب منطقه ای را آبیاری می نموده آبدهی آن بین ۴۰ تا ۵۰ لیتر در ثانیه بوده است. باستانی پاریزی در کتاب مجموعه آثار گنجعلیخان می نویسد “آب موید قناتی است بسیار قدیمی و به عقیده من متعلق به مویدالدین ریحان از اتابکان و امیران معروف عصر سلجوقیان بوده است.” بر اساس آرشیو شفاهی موجود در سازمان اسناد وکتابخانه ملی ایران مدیریت منطقه کرمان به علت اینکه خانه هایی در مسیر این قنات ساخته شده بود پوشش آن بتدریج برداشته شد و مردم باغچه های خود را مشروب می کردند سالها بود که دیگر آب به زمینهای مویدی نمی رسید تا اینکه آقای زند استاندار وقت قسمتی از مسیر آن را بصورت جوی سیمانی درآورد و آب قنات در مسیر کمتر هدر رفت .
4- قنات بداغ آباد: در ابتدای جاده کرمان کوهپایه در سال ۱۳۳۸ خشک شده است مادر چاه آن در دستجرد ماهان بوده و از خیابان سرباز و چهارراه بهار وارد خیابان زریسف می شده و در جلو بیمارستان نوریه پایاب داشته و پس از گذر از خیابان مدیریت در ابتدای جاده کوهپایه مزارع آنجا را مشروب می کرده این قنات با آبدهی ۳۰ لیتر در ثانیه ۴ متر از سطح زمین پائین تر بوده است.
5- قنات فتح آباد در ابتدای پمپ بنزین کمربندی زرند در سال ۱۳۴۰ خشک شده مادر چاه آن نزدیک ماهان بوده در پشت کشتارگاه در امتداد اراضی فریزن و خیابان سرباز وارد خیابان طالقانی شده و پایاب بزرگ آن در این محل بوده و سپس از طریق میدان مشتاق، خیابان ایرانشهر و فیروز آباد در مجاورت پمپ بنزین کمربندی ظاهر می شده و در مسیر اراضی فتح آباد ابتدای جاده قدیم زرند بصورت روباز حرکت می کرده و با دبی ۲۰ تا ۲۵ لیتر در ثانیه اراضی این منطقه را آبیاری می کرده است.
6- قنات سلسبیل: در سال ۱۳۶۷ خشک شده و مادر چاه آن در یک کیلومتری ماهان در محل بنام کاروانسرای امین زاده قرار داشته و از طریق دانشگاه کرمان با گذر از سلسبیل در غرب میدان خواجو ظاهر می شده و در سلسبیل پایاب داشته است این قنات اراضی میدان خواجو، بلوار ۲۲ بهمن و خیابان سرباز را با دبی۳۵ لیتر در ثانیه آبیاری می کرده است.
7- قنات سرآسیاب: که هنوز هم جاری است و قبل از آن به باغ بیرم آباد و باغ خان می رسیده و پس از گذر از مسیر جنگل قائم اراضی سیدی را آبیاری می کرده یک استخر بزرگ مصنوعی در دهانه تنگه برابر تخت دریا قلی بیگ وجود داشته است که دریاچه خوانده می شده و بقایای سنگ های دهانه آن و بخشی از دیوار هنوز هم کم و بیش هست این دریاچه را پر می کرده اند و برای کشت زمینهای باغ خان استفاده می نموده اند بعد از آنکه سرآسیاب به پادگان تبدیل شد دیگر آبی از این قنات به پائین نرسید.
8- قنات شهرآباد: توسط گنجعلی خان حفر شد مادر چاه آن بین لنگر و قناتغستان بوده است دکتر باستانی پاریزی می نویسد “تازه او قنات کهنه ای را آباد کرده است ابراهیم خان ظهیر الدوله که ۲۲ سال حاکم کرمان بوده تنها توانست قنات سلسبیل را ظاهر کند” قنات شهرآباد در محل مجموعه گنجعلیخان ظاهر شده و پایاب بزرگی داشته و آب کاروانسراهای بازار را تامین می نموده بعلاوه وارد حمام گنجعلیخان و آب انبار علیمردان خان نیز می شده است و در وقف نامه گنجعلیخان آمده است که قنات شهرآباد را خودش احداث کرده و چون در محل مرکز شهر قرار داشته به شهرآباد مشهور شده است.
9- قنات بیگلربیگی: مادرچاه آب در دشت ماهان بوده و از محل فرمانداری، آموزش و پرورش و خیابان معلم می گذشته و چندین پایاب مخصوص رختشویی و برداشت آب بصورت جداگانه داشته است.
10- قنات های علی آباد مبارکه و علی آباد ثانی : مادر چاه آنها در دشت گلومک قرار داشته و در مجاورت هم از پارک نشاط عبور کرده و پس از عبور از خیابان فردوسی در انتهای خبابان جهاد مظهر می شده است پایاب های مخصوص پشم شویی در این قنات ها قرار داشته است.
11- قنات بهجرد: که مادر چاه آب در دشت جوپار انتهای دانشگاه آزاد قرار داشته و در محل میدان آزادی مظهر می شده و زمینهای غرب این محدوده را مشروب می کرده است.
12- قنات طهماسب آباد: بیشترین پایاب را داشته و از منازل زیادی عبور می کرده و در خیابان ۲۰ متری دانشجو مظهر می شده و اراضی منطقه را آبیاری می کرده است.
13- قنات های شوروئیه، تروته، حافظ آباد، الله آباد، بیرک آباد، تکریت آباد، سرگدارو، نوش آباد و هوشنگ آباد: هر یک پس از عبور از داخل شهر در مزارع حومه شهر از قبیل زریسف، حسین آباد، اختیارآباد، طاهرآباد و غیره مظهر و به مصرف کشاورزی می رسیده اند.