|پیام‌ما‌| نودمین روز سال آبی ۱۴۰۱-۱۴۰۲ که فرابرسد همان روزی است که در فرهنگ ما این توصیف را دارد؛«جوجه‌ها را آخر پاییز می‌شمارند!» اما اگر آسمان و ابرهایش به داد نرسند به نظر می‌رسد وزارت نیرو و دست‌اندرکاران مدیریت منابع آب جوجه‌ای برای شمارش ندارند. تنها چیزی که در این مدت از مدیران بخش آب کشور شنیده‌ایم صرفا گزارشی از اعداد مربوط به حجم ذخایر پشت سدها و اشاره به هدررفت آب در بخش کشاورزی است. چیزی که در شمارش جوجه‌های فرضی وزارت‌ نیرو در بخش آب تاثیری ندارد. آن هم وزارت نیرویی که وظیفه خود می‌داند تحت هر شرایطی هرقدر تقاضا برای آب بود را تامین کند.

پاییزها معمولا فصل نفسگیری برای مسئولان بوده، اگر قبلا متولیان اداره شهر مجبور می‌شدند دست به دامان آسمان باشند تا بادی بوزد یا ابری ببارد یا از آن سو مدیران ارشد برنامه‌ریزی در زمینه تولید برق التماس‌کننان از خدا می‌خواستند دیرتر هوا سرد شود تا مردم سوخت کمتری مصرف کنند و گاز نیروگاه‌های برق حرارتی قطع نشود حالا مسئولان ارشد آب کشور نیز به جمع آنها اضافه شده‌اند زیرا پاییز در حالی جای خود را به زمستان می‌دهد که تنها ۳۱ میلی‌متر در این استان باران باریده است. این وضعیت پیش‌بینی شده بود اما تنها استراتژی و راهبرد وزارت نیرو خواهش از مردم برای صرفه‌جویی بود. موضوعی که به‌ویژه درهفته‌های اخیر به سبب کاهش سرمایه اجتماعی کمتر از سوی مردم جدی گرفته شده و به تصدیق مسئولان بخش آب وزارت نیرو در آخرین روزهای پاییز هم همپای روزهای تابستان آب در تهران مصرف می‌شود.

در روزهای اخیر ذخیره روزانه آب مخازن شهر تهران یک میلیون متر مکعب بوده است، در صورتی‌که در شرایط نرمال ذخیره مخازن آب شهر تهران باید یک میلیون و ۴۰۰ هزار متر مکعب باشد

تا پایداری آب تهران فاصله داریم
تهرانی همچنان به میزان تابستان آب مصرف می‌کنند و این در حالی است که وضعیت ذخایر آب پشت سدهای پنجگانه‌ای که پایتخت را تغذیه می‌کنند هنوز تا پایداری فاصله معناداری دارد.
علی‌اکبر ملکوتی مدیر بهره‌برداری از تاسیسات آب شهری شرکت آب و فاضلاب استان تهران به تازگی گفت: تهران برای به پایداری رسیدن منابع آبی، نیازمند ۲۸۳ میلی‌متر بارش در سال بوده، در حالی که متوسط بارندگی‌های سال گذشته این استان ۲۰۷ میلی‌متر بوده است.
ملکوتی همچنین با بیان اینکه وضعیت منابع آب تهران همچنان شکننده است و در حالی که ۱۰ روز تا زمستان باقی مانده، استان تهران تنها ۳۱ میلی‌متر بارش داشته و همچنان اوج مصرف آب در این کلان‌شهر بر مدار ۴۰ هزار لیتر در ثانیه است؛ بیان کرد: این میزان مصرف آب برای روزهای سرد و به‌ویژه چنین شرایطی بالاست.
او در بخش دیگری از توصیف و تحلیل خود از شرایط با اشاره به اینکه بارش‌های پراکنده درمانی برای خشکسالی انباشته این شهر نخواهد بود، ادامه داد: در روزهای اخیر ذخیره روزانه آب مخازن شهر تهران یک میلیون متر مکعب بوده است، در صورتی‌که در شرایط نرمال ذخیره مخازن آب شهر تهران باید یک میلیون و ۴۰۰ هزار متر مکعب باشد.
مدیر بهره‌برداری از تاسیسات آب شهری آبفای استان تهران با بیان اینکه قیمت تمام‌شده هر مترمکعب آب در شهر تهران، حدود ۳ هزار و ۶۶۰ تومان است، گفت: هم‌اکنون تقریبا یک سوم قیمت تمام‌شده تامین آب بابت آب‌بها از مردم دریافت می‌شود.
ملکونی همچنین توضیح داد: در شرایطی که آب در تهران به سختی تامین و با قیمتی بسیار پایین عرضه می‌شود، ضروری است برای عبور از این شرایط شکننده، شهروندان تهرانی در مصارف خود اصول مدیریت مصرف را مد نظر قرار دهند و از مصارف غیرضروری آب مانند شست‌وشوی پارکینگ و پیاده‌روها، شست‌وشوی خودرو و… پرهیز کنند.
مدیر بهره‌برداری از تاسیسات آب شهری آبفای استان تهران بر ضرورت تغییر رفتار و حرکت به سوی مصرف بهینه آب تاکید کرد و گفت: این امر علاوه بر پایداری منابع آب شرب، تضمینی بر توزیع عادلانه آب در پایتخت خواهد بود.
شفاف به مردم بگویید آب نیست
بر اساس آنچه ملکوتی گفته است تهرانی‌ها یک سوم از ۳ هزار و ۶۶۰ تومان ارزش واقعی آب شرب را می‌پردازند اما مشخص نیست کشاورزان چه میزان از ارزش واقعی آب را پرداخت می‌کنند. این در حالی است که در اطراف تهران از حمله ارتفاعات شمال تهران مشرف به منطقه ۲۲ و شهران بخش خصوصی در حال برداشت آب و دپوی آن در استخرهای متعدد کشاورزی است و وزارت نیرو نیز هیچ برآوردی از میزان مصرف آب کشاورزی از طریق دپو آب در استخرهای کشاورزی ندارد. وقتی در تهران چنین اطلاعاتی نیست از بقیه کشور نمی‌توان انتظار بیشتری داشت.
در چنین شرایطی محمد حسین پاپلی یزدی استاد سابق دانشگاه فردوسی مشهد و پژوهشگر حوزه آب و قنات با بیان اینکه ضعف بسترهای قانونی عامل عدم مدیریت مصرف آب در بخش کشاورزی است، به ایسنا گفت: ضروری است شرکت‌های دانش‌بنیان داخلی، تجهیزات و ابزارهای نوین آبیاری را طراحی و بومی‌سازی کرده و بخش کشاورزی کشور را به این سیستم‌ها تجهیز کنند.
او در بخش دیگری از این تحلیل افزوده است: در این برنامه‌ها آمده است که قسمت اعظم آبیاری باید سیستم تحت فشار باشد، این قانون در بخش‌های خصوصی و در مزارع بزرگ در سطح ۸۰۰ تا هزار هکتار در خراسان، مرودشت، آذربایجان و مزارع تحت نظر بنیاد مستضعفان و جانبازان و آستان قدس رضوی اجرایی شد و آبیاری به صورت قطره‌ای، بارانی و سطح زیر کشت انجام گرفت، اما به دلیل سرمایه‌بر بودن، نداشتن متخصص، ابزار و تکنولوژی کافی، این قانون در سطح کلان و در مقیاس گسترده اجرایی نشده است.
این محقق و پژوهشگر با تاکید بر اینکه از آنجا که این تکنولوژی‌های روز دنیا وارداتی است و برای کشور صرفه اقتصادی ندارد؛ گفت: می‌توان از شرکت‌های دانش‌بنیان بهره گرفت و با بومی‌سازی و بهره‌گیری از دانش داخلی، ابزار و تکنولوژی‌های لازم در داخل کشور طراحی و توسط شرکت‌های صنعتی داخلی با تامین اعتبارات لازم تولید کرد.
پاپلی با اشاره به افزایش تولید محصولات کشاورزی و ایجاد امنیت غذایی به‌ عنوان تکالیف وزارت کشاورزی و حفاظت از منابع آبی به عنوان تکلیف وزارت نیرو گفت: مهمترین و اساسی‌ترین اقدام، هماهنگی و تعامل سازنده بین وزارت نیرو و جهاد کشاورزی است تا بتوانند قوانین و تفاهم‌نامه‌های موجود را به مرحله اجرا درآورند.
او گفت: بسیار ضروری است که شرایط فعلی و ظرفیت‌های آبی موجود کشور به صورت دقیق و شفاف برای مردم و کشاورزان توضیح و به آنها اطمینان داده شود که با کاهش مصرف، از درآمدشان کاسته نمی‌شود، همچنین ترویج شود که با کاهش مصارف آب، سطح کشت را توسعه مجدد نداده و اقدام به تولید در مقیاس و هکتار بیشتر نکنند.
او یکی از موانع جدی در این مسیر را شرکت‌های تعاونی‌ روستایی عنوان کرد و گفت: این بخش بدون دانش کافی از بازار فروش، کشاورزان را وادار به تولید بیشتر می‌کنند، اقدامی که بعضا به ایجاد تولیدات مازاد و اتلاف منابع آبی می‌انجامد.
پاپلی فقدان زنجیره تامین، تولید، بازاریابی و ارزش افزوده مواد کشاورزی را ضعف جدی دیگر در مصرف آب بخش کشاورزی دانست و گفت: رویکرد خام‌فروشی در بازار محصولات کشاورزی دنیا تغییر کرده است و کشورها با استفاده از دانش و تکنولوژی روز محصولات فرآوری شده با ارزش و صرفه اقتصادی بیشتر را به بازارها عرضه می‌کنند، به عنوان مثال به جای فروش گوجه فرنگی به صورت خام با تولید پروتئین هسته گوجه‌فرنگی، بازارهای بین‌المللی را در اختیار می‌گیرند و آب و خاک را ارزان نمی‌فروشند.
پاپلی در پاسخ به این سوال که آیا قنات‌ها به عنوان یک ساز و کار کهن در این کشور امروزه می‌توانند مشکل آب در بخش کشاورزی را حل کنند؟ گفت: قنات‌ها به عنوان فرهنگ و تمدن هزار و ۷۰۰ ساله دیگر نمی‌توانند پاسخگو و تامین‌کننده آب مصرفی جمعیت کنونی کشور باشند، اما می‌توان از الگوی مدیریتی که در استفاده از آب قنات‌ها به کار گرفته می‌شد استفاده بهینه کرد.
او ادامه داد: بهره‌برداری از آب قنات‌ها به‌گونه‌ای بوده که توانسته است هزار و ۷۰۰ سال در یک سرزمین کم‌آب با وجود داشتن هزار و ۲۰۰ شریک آبی با میزان مصرف ۲ دقیقه تا ۶ ساعت مصرف، به بقای خود ادامه دهند. منابع آب این قنات‌ها توسط ۳ یا ۴ نفر بدون هیچ اختلاف و تاخیری در دوره زمانی ۱۲ روزه، آبیاری مزارع را مدیریت کرده و هزینه‌های بالاسری را کاهش می‌داده است.
این محقق در حوزه آب و قنات گفت: نکته مهم و قابل‌توجه در مورد قنات‌ها نظم و انضباطی است که بین زمان، مکان و سرمایه برقرار بوده و ما امروزه می‌توانیم به عنوان یک ساختار مدیریتی دقیق در مدیریت منابع آب به کار گیریم.
چشم‌انداز نامناسب تهران و اصفهان
از سوی دیگر وضعیت سدهای مخزنی تامین‌کننده آب کشور تا ۱۹ آذر امسال نشان از آن دارد که استان‌های تهران و اصفهان وضعیت خوبی ندارند و کم‌بارشی مضاعف امسال این موقعیت را تشدید کرده است.
بر اساس گزارش دفتر اطلاعات و داده‌های آب کشور در شرکت مدیریت منابع آب ایران حجم آب ورودی به مخازن، 3.43 میلیارد متر مکعب بوده است که نسبت به دوره مشابه سال قبل، 14 درصد افزایش داشته است اما این برای همه حوضه‌های آبریز یکسان نیست و باید توجه داشت پس از سیلاب‌های مونسونی تابستان گذشته در برخی حوضه‌های آبریز افزایش‌هایی رخ داده است.
گزارش شرکت مدیریت منابع آب ایران افزوده است: حجم آب موجود مخازن 18.03 میلیارد متر مکعب است که نسبت به دور مشابه سال قبل 3 درصد افزایش داشته است(درصد پرشدگی مخازن، 37 درصد است).
این در حالی است که آب موجود در مخازن پنج‌گانه سدهای استان تهران، 286 میلیون متر مکعب (15 درصد پرشدگی) است که نسبت به سال قبل 21 درصد کاهش داشته است.
همچنین موجودی مخزن سد زاینده‌رود، 152 میلیون متر مکعب (12 درصد پرشدگی) است که نسبت به سال قبل 8 درصد کاهش داشته است.
در چنین شرایطی مسئولان وزارت نیرو صرفا به ارائه داده‌های مختلفی از جمله اینکه ۵۵ درصد از آب در بخش کشاورزی هدر می‌رود اکتفا کرده‌اند. با این وضعیت همچنان برنامه و راهبرد مشخصی در برای عبور از چنین سال کم‌بارشی مطرح نشده است و به نظر می‌رسد دولتی‌ها چشم‌انتظار آسمان در زمستانند.