شال کرمان در گذر تاریخ

دهخدا در ذیل معنی شال آورده است:«پارچه پشمی یا کرکی مخصوص که در شهرهای ایران به ویژه در کرمان و مشهد و خلخال بافته می شود و برای پالتو و لباس های زمستانی به کار می رود و همچنین در خصوص شعرباف آورده:«کسی که پارچه ابریشمی اعلا بافد.»
سابقه بافندگی در کرمان شاید بسان تاریخ این دیار باشد، به نحوی که حتی برخی از استادان، ریشه لغت «کرمان» را در صنعت بافندگی مردمان این سرزمین می دانند و کرمان را محل بافندگی برشمرده اند.
قدیمی ترین سندی که دلالت بر رواج صنعت نساجی در این منطقه دارد، به اواخر دوره اشکانیان و اوایل دوره ساسانی برمی گردد و آن داستان دختر هفتواد و دیگر دختران است که به کار ریسیدن نخ اشتغال داشتند.
در گزارش های«مارکوپولو» از کرمان، می توان از رواج مصنوعات در این دوره پی برد:«… دختران و زنان کرمانی پارچه های ابریشمی و با ظرافت بسیار در هر رنگ به اشکال حیوانات و پرندگان و سایر نقوش می بافند…»
اشتغال قشر وسیعی از جامعه کرمان بدین صنعت در دوره قاجاریه، علاوه بر افزایش کمی شال در کیفیت آن نیز تأثیر داشت. در گزارش هایی که از این دوره موجود است، از اشتغال افراد زیادی در این عرصه یاد شده است. به عنوان نمونه در گزارش سال 1265 ق/1849 م از 25000 نفر جمعیت شهر کرمان به 2200 کارگاه شال بافی و 220 کارگاه پشم بافی اشاره شده است.
میرزا تقی خان امیر کبیر در زمان صدارتش دستور داد عده ای از شال بافان کرمان به کشمیر فرستاده شوند تا این هنر را به حد اعلی بیاموزند تا در بازگشت موجب رونق شال کرمان شوند و همچنین دستور داد نیمی از مالیات شهر کرمان صرف رونق شال بافی شود.
اهدا و اعطای شال در این دوره بسیار متداول بود، چرا که علاوه بر آن که شال به عنوان یک اثر هنری شناخته می شد، از نظر مادی هم دارای ارزش بالایی بود. لذا همواره بهترین نوع شال توسط دربار خریداری و در صندوق خانه مبارکه نگهداری می شد و در موارد مختلف به دیگران اهدا می گردید. از جمله می توان زمانی که حاکم یکی از ایالات به دلیل خدمات، مورد عنایت شاهی قرار می گرفت و جهت ابراز عنایات شاهانه طاق شالی ممهور به مهر شاه برای او فرستاده می شد و به طور معمول در آن شهر طی مراسمی خلعت شاهانه بر دوش حاکم قرار می گرفت.
ادوارد براون نیز در سفر به کرمان (1305 ق/1888م) به کارگاه های شال بافی این شهر سری زده و در خصوص وضعیت اسفبار و نابهنجار این قشر عظیم جامعه کرمان و همچنین وضعیت و قیمت شال آورده:«8 ژوئن، مطابق با 28 رمضان- امروز من برای تماشای یکی از کارخانه های شال بافی کرمان رفتم و رستم و نایب حسن و میرزا یوسف تبریزی با من بودند. راه ما از محلی موسوم به «بازار شنبه» می گذشت. هفته ای یک روز در آن محل بازار بود و ما چون روز شنبه از آنجا عبور می کردیم، عده کثیری از مردم در بازار دیده می شدند. کارخانه شال بافی عبارت از اتاق بزرگی بود که یازده کارگاه در آن دیده می شد ولی دو یا سه کارگاه آنها کار می کردند.
زیبایی، ظرافت و کیفیت شال کرمانی در پوشش دوره قاجاریه، به ویژه سلاطین، امراء، اشراف، ثروتمندان و حتی طبقه متوسط نیز تأثیر داشت. در گذشته طرح رایج لباس و پوشاک عهد قاجار، طرح بته ای و محرمات بود که نمونه شال های بافته شده در کرمان این نقش را به زیباترین شکل به دنیای نساجی اهدا کرده است. در لباس های دوران قاجاریه استفاده از شال های کم نظیر کرمانی بسیار رایج بوده است. به گونه ای که حتی در لباس هایی با پارچه های غیر از شال، استفاده از حاشیه دوزی شال در سر آستین ها و یا یقه لباس بسیار رایج بوده است.
برگرفته از کتاب صاعقه نوشته استاد مجید نیک پور