کاخ‌موزه چهل‌ستون، یکی از شاخص‌ترین بناهای عصر صفوی و از آثار ثبت‌شده در فهرست میراث جهانی یونسکو، اکنون در مرحله‌ای قرار گرفته که هرگونه تصمیم شتاب‌زده یا هرگونه تعلل در انجام اقدامات اضطراری، می‌تواند پیامدهای جبران‌ناپذیری برای این میراث کم‌نظیر به همراه داشته باشد. آنچه امروز بیش از هر زمان دیگری اهمیت دارد، شناخت دقیق رفتار سازه پس از موج انفجار، جلوگیری از گسترش آسیب‌ها و تدوین یک برنامه جامع مرمت مبتنی بر داده‌های علمی است.

در روزهای گذشته، تیم تخصصی تهیه طرح مرمت چهل‌ستون مطالعات میدانی خود را آغاز کرده است. بررسی معماری، سازه، تزئینات، تأسیسات، برداشت‌های سه‌بعدی، فتوگرامتری و تهیه طرح رفع خطر اضطراری، بخشی از اقداماتی است که هم‌زمان در این مجموعه انجام می‌شود.

«پیام ما» در گفت‌وگویی تفصیلی با «فاطمه غلامی»، مشاور تهیه طرح مرمت پایگاه جهانی کاخ‌موزه چهل‌ستون، آخرین وضعیت سازه‌ای این بنای جهانی، ابعاد خسارت ناشی از موج انفجار، میزان ریسک موجود، ضرورت اقدامات فوری و مسیر پیش‌روی مرمت این اثر تاریخی را بررسی کرده است.

پس از حمله و موج انفجار، نخستین ارزیابی شما از وضعیت چهل‌ستون چه بود؟ در نگاه اولیه بیشترین آسیب‌ها در کدام بخش‌ها مشاهده شد؟

در نخستین بازدیدها، پیش از هر چیز تصاویر ثبت‌شده توسط دوربین‌های مداربسته و مشاهدات میدانی را بررسی کردیم. در نگاه اول، بیشترین خسارت‌ها در بخش تزئینات، درها و پنجره‌ها و برخی الحاقات بنا مشاهده می‌شد. بخشی از تیغه‌هایی که در دوره‌های مختلف تاریخی به بنا افزوده شده بودند، از محل خود جابه‌جا شده یا فروریخته بودند. همچنین قسمت‌هایی از تزئینات سخت بنا دچار ریزش شده بود و متأسفانه هنوز هم در برخی نقاط این روند ادامه دارد، زیرا عملیات پایدارسازی کامل آن‌ها هنوز انجام نشده است.

البته این‌ها آسیب‌هایی بودند که با چشم قابل مشاهده بودند، اما تجربه مرمت بناهای تاریخی به ما می‌گوید که معمولاً آسیب‌های مهم‌تر در لایه‌های پنهان سازه قرار دارند و برای شناسایی آن‌ها باید مطالعات تخصصی انجام شود. به همین دلیل، از همان روزهای نخست، بررسی‌های ما صرفاً به آسیب‌های ظاهری محدود نماند.

این مطالعات دقیق با چه سازوکاری آغاز شد؟

ما هم‌زمان پنج جبهه مطالعاتی را فعال کردیم. کارشناسان حوزه معماری، سازه، تزئینات، تأسیسات و مستندسازی به‌طور هم‌زمان وارد کار شدند. علاوه بر مطالعات تخصصی، عملیات نقشه‌برداری دقیق، برداشت سه‌بعدی و فتوگرامتری نیز آغاز شد تا بتوانیم تصویری کامل از وضعیت موجود بنا تهیه کنیم.
در همه پروژه‌های مرمتی، نخستین مرحله، تهیه طرح رفع خطر اضطراری است. در این مرحله تلاش می‌کنیم بخش‌هایی را که بیشترین احتمال گسترش آسیب یا خطر برای بنا و حتی بازدیدکنندگان دارند، شناسایی و به‌صورت موقت پایدار کنیم تا فرصت کافی برای تدوین طرح جامع مرمت فراهم شود. در جریان همین بررسی‌های اولیه بود که با موضوعی روبه‌رو شدیم که اهمیت آن بسیار فراتر از آسیب‌های ظاهری بود.

منظورتان آسیب‌های سازه‌ای است؟

دقیقاً. در جریان مطالعات متوجه شدیم بخشی از آسیب‌هایی که در نگاه نخست قابل مشاهده نبود، مربوط به سازه اصلی بناست. یکی از مهم‌ترین موارد، بروز کمانش در تعدادی از ستون‌های چوبی بود. علاوه بر آن، در سازه خرپایی سقف نیز آسیب‌هایی مشاهده شد که از نظر فنی بسیار قابل توجه هستند.

باید توجه داشت که سازه چوبی چهل‌ستون از نظر مهندسی، یکی از ارزشمندترین و کم‌نظیرترین نمونه‌های تاریخی کشور محسوب می‌شود. بنابراین هرگونه آسیب در این بخش، حساسیت بسیار بالایی دارد.

در بررسی خرپاها مشاهده کردیم تعدادی از اعضای مورب چوبی که قطر کمتری دارند، دچار ترک‌های طولی، ترک‌های عرضی و حتی شکستگی شده‌اند. وقتی یک عضو خرپایی دچار شکستگی می‌شود، دیگر نمی‌تواند عملکرد باربری اولیه خود را حفظ کند و این موضوع از نظر سازه‌ای بسیار مهم است.
آیا این آسیب‌ها مستقیماً ناشی از موج انفجار هستند؟

هنوز برای چنین نتیجه‌گیری قطعی زود است. ما در حال حاضر فرضیه‌های مختلف را بررسی می‌کنیم و تلاش داریم با تکیه بر مطالعات علمی به جمع‌بندی برسیم.

یکی از مشکلات اساسی ما این است که پیش از وقوع این حادثه، سامانه پایش دائمی روی بنا وجود نداشت. اگر ترک‌سنج‌ها، تجهیزات پایش یا برداشت‌های دقیق دوره‌ای از وضعیت ستون‌ها در اختیار داشتیم، امروز با دقت بیشتری می‌توانستیم بگوییم کدام آسیب‌ها جدید هستند و کدام آسیب‌ها از گذشته وجود داشته‌اند و تنها تشدید شده‌اند.

در حال حاضر ناچاریم علاوه بر مطالعات میدانی، به مستندات تاریخی و گزارش‌های مرمت‌های گذشته مراجعه کنیم تا بتوانیم رفتار سازه را تحلیل کنیم.
این مطالعات تاریخی تا چه اندازه در شناخت وضعیت فعلی به شما کمک کرده است؟

خوشبختانه بخش مهمی از اسناد مربوط به مرمت‌های چند دهه گذشته در دسترس است. ما اکنون در حال بازخوانی همه این گزارش‌ها هستیم. مطالعاتی که از دهه‌های ۴۰ و ۵۰ شمسی روی چهل‌ستون انجام شده و عملیات استحکام‌بخشی آن دوره، برای ما اهمیت زیادی دارد.

در بررسی این اسناد به نکته بسیار مهمی رسیدیم. ستون‌هایی که امروز دچار کمانش شده‌اند، همان ستون‌هایی هستند که در عملیات استحکام‌بخشی گذشته تقویت نشده بودند. در مقابل، ستون‌هایی که در آن دوره تقویت شده و در هسته آن‌ها عناصر فلزی قرار گرفته بود، تاکنون رفتار متفاوتی از خود نشان داده‌اند.

همین موضوع یکی از فرضیه‌های مهم ما را تقویت می‌کند که تفاوت عملکرد ستون‌ها می‌تواند با نوع مداخلات گذشته ارتباط داشته باشد، هرچند هنوز برای نتیجه‌گیری نهایی باید مطالعات بیشتری انجام شود.

ـ آیا برای بررسی این سوابق از تجربه کارشناسان بین‌المللی نیز استفاده می‌کنید؟

بله. یکی از اقداماتی که انجام داده‌ایم، برقراری ارتباط با گروهی از متخصصانی است که در مرمت‌های گذشته چهل‌ستون نقش داشته‌اند.

در این مسیر موفق شدیم از طریق گروه ایکروم و همکاران بین‌المللی، با یکی از شاگردان پروفسور روبرتو اوراسی، که از اعضای تیم مطالعاتی پروژه‌های مرمت اصفهان بوده است، ارتباط برقرار کنیم. همچنین آثار و کتاب‌هایی که او در سال‌های اخیر منتشر کرده است، در حال بررسی است و قرار است به‌زودی نیز جلسه‌ای برخط با وی برگزار کنیم.

هدف ما این است که علاوه بر گزارش‌های منتشرشده، از تجربه مستقیم متخصصانی که در عملیات استحکام‌بخشی دهه‌های گذشته حضور داشته‌اند نیز استفاده کنیم؛ زیرا بسیاری از جزئیات اجرایی ممکن است در گزارش‌های رسمی ثبت نشده باشد و این اطلاعات برای تحلیل رفتار امروز سازه بسیار ارزشمند است.

ـ با اینکه مطالعات هنوز ادامه دارد، اگر بخواهیم بر اساس یافته‌های فعلی وضعیت سازه‌ای چهل‌ستون را توصیف کنیم، آیا می‌توان گفت بنا در شرایط پایدار قرار دارد یا باید آن را در وضعیت پرریسک ارزیابی کرد؟

باید بین وضعیت فعلی و آینده بنا تفاوت قائل شویم. آنچه امروز مشاهده می‌کنیم این است که بنا در حال حاضر به مرحله فروپاشی نرسیده و می‌توان گفت در شرایط نسبتاً پایدار قرار دارد، اما این پایداری به‌معنای نبود خطر نیست. ما در بخش‌هایی از سازه با ضعف‌هایی روبه‌رو شده‌ایم که اگر برای آن‌ها اقدام فوری انجام نشود، احتمال گسترش آسیب‌ها وجود دارد.

به‌طور مشخص، در سازه خرپایی سقف تعدادی از اعضای مورب چوبی دچار ترک‌های طولی، عرضی و حتی شکستگی شده‌اند. این اعضا اکنون دیگر نقش باربری اولیه خود را به‌طور کامل ایفا نمی‌کنند و همین موضوع باعث می‌شود بخشی از مسیر انتقال بار در سازه دچار اختلال شود.

از سوی دیگر، همین آسیب‌ها در مجاورت ستون‌هایی مشاهده شده که دچار کمانش شده‌اند. این هم‌زمانی برای ما اهمیت زیادی دارد، زیرا ممکن است میان این دو پدیده ارتباط سازه‌ای وجود داشته باشد؛ موضوعی که باید با مطالعات تکمیلی درباره آن اظهار نظر کرد.

در چنین شرایطی نخستین اقدام حفاظتی چه خواهد بود؟

نخستین اقدام، کاهش بار از روی بخش‌های آسیب‌دیده است. به عبارت دیگر، باید قسمت‌هایی که عملکرد باربری آن‌ها تضعیف شده است، با استفاده از سازه‌های موقت تقویت شوند. این کار می‌تواند با داربست‌های مهندسی، شمع‌های موقت یا سایر روش‌هایی که اکنون در حال طراحی آن‌ها هستیم، انجام شود.

در واقع، هدف این است که تا زمان تدوین طرح جامع مرمت و اجرای عملیات استحکام‌بخشی، اجازه ندهیم فشارهای موجود موجب گسترش آسیب یا تغییر شکل بیشتر سازه شود.

این مرحله را در مرمت بناهای تاریخی «رفع خطر اضطراری» می‌نامیم؛ اقدامی که پیش از هر عملیات مرمتی باید انجام شود، زیرا در این مرحله حفظ جان بنا از هر موضوع دیگری مهم‌تر است.

یکی از نگرانی‌های متخصصان، ادامه نشست ستون‌ها و همچنین اثر هم‌زمان فرونشست زمین در اصفهان است. آیا در بررسی‌های شما چنین موضوعی نیز مورد توجه قرار گرفته است؟

بدون تردید. امروز هیچ بررسی سازه‌ای در اصفهان نمی‌تواند موضوع فرونشست را نادیده بگیرد. اما درباره چهل‌ستون باید با احتیاط صحبت کنیم، زیرا هنوز داده‌های کافی برای تحلیل رفتار بلندمدت بنا در اختیار نداریم.

آنچه اکنون به آن نیاز داریم، یک نظام پایش دائمی است. باید ترک‌سنج‌ها، کرکومترها و تجهیزات اندازه‌گیری دیجیتال و دستی روی بخش‌های مختلف بنا نصب شود تا بتوان رفتار ترک‌ها، ستون‌ها و اجزای سازه را در بازه‌های زمانی مختلف بررسی کرد.

در حال حاضر فقط برداشت اولیه انجام شده است. این برداشت به‌تنهایی نمی‌تواند نشان دهد که آیا ترک‌ها فعال هستند یا خیر. ما باید پس از گذشت زمان، دوباره همان نقاط را اندازه‌گیری کنیم و نتایج را با داده‌های اولیه مقایسه کنیم. تنها در این صورت می‌توان گفت ترک‌ها در حال پیشروی هستند یا به وضعیت پایدار رسیده‌اند.

بنابراین هنوز نمی‌توان درباره میزان پیشرفت آسیب‌ها اظهار نظر قطعی کرد؟

دقیقاً همین‌طور است. بخش زیادی از نتایجی که امروز درباره آن‌ها صحبت می‌کنیم، حاصل مطالعات یکی، دو هفته اخیر است. طبیعی است که در چنین فاصله زمانی کوتاهی امکان تحلیل رفتار بلندمدت سازه وجود ندارد.

ما اکنون تنها می‌توانیم بگوییم که ضعف‌های سازه‌ای شناسایی شده‌اند و این ضعف‌ها نیازمند اقدام فوری هستند. اما اینکه مثلاً میزان کمانش ستون‌ها در حال افزایش است یا خیر، یا ترک‌ها با چه سرعتی گسترش پیدا می‌کنند، موضوعی است که تنها از طریق پایش مستمر قابل پاسخ خواهد بود.
به همین دلیل، نخستین هشدار ما به پایگاه جهانی چهل‌ستون نیز بر همین اساس بود؛ اینکه باید هرچه سریع‌تر عملیات رفع خطر اضطراری اجرا شود تا فرصت کافی برای انجام مطالعات دقیق فراهم شود.

اگر این اقدامات اضطراری انجام نشود، چه پیامدی ممکن است در انتظار بنا باشد؟

در بناهای تاریخی، آسیب‌ها معمولاً به‌صورت تدریجی گسترش پیدا می‌کنند. اگر بخش‌های آسیب‌دیده بدون تقویت باقی بمانند، احتمال افزایش تغییر شکل‌ها، گسترش ترک‌ها و در نهایت آسیب‌های جدی‌تر وجود خواهد داشت.

در حال حاضر نیز بخشی از تزئینات همچنان در معرض ریزش قرار دارند. قطعاتی از آینه‌کاری‌ها و تزئینات چوبی سقف هنوز کاملاً پایدار نشده‌اند و در برخی نقاط احتمال ریزش وجود دارد.

اما درباره سازه، موضوع متفاوت است. تغییرات سازه‌ای را نمی‌توان با مشاهده روزانه تشخیص داد. هیچ‌کس با نگاه کردن به یک ستون نمی‌تواند بگوید امروز نسبت به هفته گذشته چند میلی‌متر تغییر کرده است. این موضوع تنها با ابزارهای دقیق اندازه‌گیری و ثبت مستمر داده‌ها امکان‌پذیر خواهد بود.
به همین دلیل تأکید ما این است که پایش باید هرچه سریع‌تر آغاز شود تا بتوان رفتار واقعی سازه را شناخت.

تاکنون آسیب سازه‌ای تنها در چهار ستون مشاهده شده یا احتمال آسیب در سایر ستون‌ها نیز وجود دارد؟

بر اساس بررسی‌های اولیه، کمانش تنها در همان تعداد ستون‌هایی مشاهده شده که اکنون درباره آن‌ها صحبت می‌کنیم و در سایر ستون‌ها چنین پدیده‌ای دیده نشده است.

البته هنوز یک پرسش اساسی برای ما وجود دارد. آیا این کمانش‌ها پیش از حادثه نیز وجود داشته‌اند و موج انفجار تنها آن‌ها را تشدید کرده است یا اینکه این تغییر شکل‌ها مستقیماً پس از انفجار ایجاد شده‌اند؟

این پرسشی است که پاسخ آن برای تحلیل رفتار سازه اهمیت بسیار زیادی دارد و به همین دلیل، بخش قابل توجهی از مطالعات ما به بررسی اسناد تاریخی و مستندات گذشته اختصاص یافته است.

آیا تاکنون میزان دقیق انحراف یا کمانش ستون‌ها اندازه‌گیری شده است؟

اندازه‌گیری‌ها در حال انجام است، اما هنوز کامل نشده‌اند. تیم نقشه‌برداری همچنان در مجموعه حضور دارد و برداشت سه‌بعدی تمام ستون‌ها ادامه دارد.
پس از تکمیل این برداشت‌ها، میزان دقیق تغییر شکل‌ها بر حسب میلی‌متر استخراج خواهد شد و در اختیار پایگاه جهانی چهل‌ستون و مراجع تخصصی قرار می‌گیرد.

در این مرحله نمی‌توانم عدد دقیقی اعلام کنم، زیرا هنوز همه داده‌ها پردازش نشده‌اند و انتشار اطلاعات ناقص می‌تواند باعث برداشت نادرست شود.
البته آنچه در برخی ستون‌ها مشاهده کرده‌ایم، صرفاً انحراف نیست، بلکه پدیده کمانش است؛ یعنی تغییری که از نظر سازه‌ای مفهوم مشخصی دارد و با انحراف ساده تفاوت می‌کند. در بعضی زوایا حتی با چشم نیز می‌توان آثار این تغییر شکل را مشاهده کرد، اما قضاوت دقیق درباره میزان آن، نیازمند اندازه‌گیری‌های تخصصی است.

با جمع‌بندی مطالعاتی که تاکنون انجام شده، اگر بخواهید تصویری کلی از وضعیت فعلی چهل‌ستون ارائه دهید، مهم‌ترین نگرانی شما چیست؟

مهم‌ترین نگرانی ما این است که اکنون دیگر فقط با آسیب‌های تزئینی روبه‌رو نیستیم. اگر صرفاً شیشه‌ها، درها، پنجره‌ها یا بخشی از تزئینات آسیب دیده بود، هرچند آن هم برای چنین بنای ارزشمندی مهم است، اما موضوع در همان حوزه باقی می‌ماند.

اکنون مسئله اصلی این است که بخشی از سازه نیز دچار آسیب شده است. وقتی آسیب به سازه می‌رسد، موضوع دیگر تنها حفاظت از تزئینات نیست، بلکه حفظ حیات بنا مطرح می‌شود و به همین دلیل، اعلام وضعیت اضطراری کاملاً توجیه‌پذیر است.

در حوزه تزئینات، خوشبختانه بخشی از اقدامات اولیه توسط پایگاه انجام شده است. قطعاتی که احتمال سقوط داشتند، جمع‌آوری، کدگذاری و برای مرمت مستندسازی شده‌اند.

اما در بخش سازه هنوز وارد مرحله مداخله اجرایی نشده‌ایم. اکنون که شواهد آسیب سازه‌ای به دست آمده، لازم است عملیات رفع خطر اضطراری بدون اتلاف زمان آغاز شود تا بتوان از پیشروی آسیب‌ها جلوگیری کرد. پس از آن، مطالعات تکمیلی، آزمایش‌های تخصصی و در نهایت تدوین طرح جامع مرمت، مسیر اصلی حفاظت از این اثر جهانی را مشخص خواهد کرد.

یکی از مهم‌ترین پرسش‌هایی که درباره این حادثه مطرح می‌شود این است که اگر موج انفجار رخ نمی‌داد، آیا اساساً این کمانش‌ها نیز ایجاد نمی‌شدند؟
این دقیقاً همان پرسشی است که برای تیم مطالعاتی ما نیز مطرح است و هنوز پاسخ قطعی برای آن وجود ندارد. در حال حاضر نمی‌توانیم با اطمینان بگوییم که کمانش‌ها کاملاً ناشی از موج انفجار هستند یا اینکه پیش از این نیز زمینه ایجاد آن‌ها وجود داشته و انفجار تنها روند آسیب را تشدید کرده است.

برای پاسخ به این سؤال باید مجموعه‌ای از عوامل را کنار هم قرار دهیم؛ از جمله وضعیت واقعی چوب ستون‌ها، کیفیت مصالح، سوابق مرمت، شرایط باربری، نتایج آزمایش‌های غیرمخرب و مستندات تاریخی. تا زمانی که این مطالعات تکمیل نشود، هرگونه اظهار نظر قطعی، غیردقیق و غیرعلمی خواهد بود.

تجربه مرمت بناهای تاریخی نشان می‌دهد که در بسیاری از موارد، سازه‌های قدیمی به دلیل قدمت زیاد، زمینه بروز برخی آسیب‌ها را در خود دارند و وقوع یک شوک ناگهانی مانند زلزله یا موج انفجار می‌تواند این آسیب‌های نهفته را آشکار یا تشدید کند. البته اینکه در چهل‌ستون نیز دقیقاً چنین اتفاقی رخ داده باشد، موضوعی است که هنوز در حال بررسی است.

چه عواملی می‌تواند در رسیدن به این پاسخ به شما کمک کند؟

مهم‌ترین موضوع، شناخت دقیق وضعیت عناصر چوبی است. باید مشخص شود چوب ستون‌ها و سایر اجزای سازه از نظر مقاومت داخلی در چه وضعیتی قرار دارند. اگر درون چوب، آسیب‌هایی مانند پوسیدگی، تخریب ناشی از رطوبت یا فعالیت حشرات چوب‌خوار وجود داشته باشد، طبیعی است که مقاومت عضو کاهش پیدا کرده و در برابر یک بار ناگهانی رفتار متفاوتی نشان دهد.

به همین دلیل، مجموعه‌ای از آزمایش‌های غیرمخرب برای شناسایی ویژگی‌های مصالح، وضعیت داخلی عناصر چوبی، بستر بنا و سایر اجزای سازه در دستور کار قرار گرفته است.

در کنار این آزمایش‌ها، بررسی سوابق استحکام‌بخشی نیز اهمیت زیادی دارد. همان‌طور که اشاره کردم، ستون‌هایی که در دهه‌های گذشته تقویت شده‌اند، تاکنون رفتار متفاوتی نسبت به ستون‌های تقویت‌نشده از خود نشان داده‌اند. این موضوع یکی از نکات مهم مطالعات ماست.

در خلال مطالعات، آیا با کمبود اطلاعات و مستندات فنی نیز روبه‌رو شده‌اید؟

بله، یکی از مشکلات جدی ما همین موضوع است. شاید برای بسیاری از افراد عجیب باشد، اما امروز برای یکی از مهم‌ترین بناهای تاریخی کشور، مستندات پایه‌ای که انتظار داریم در دسترس باشد، کامل نیست.

به‌عنوان نمونه، نقشه‌های دقیق و به‌روز از همه اجزای بنا در اختیار نداریم و به همین دلیل، یکی از نخستین اقداماتی که انجام دادیم، استقرار تیم نقشه‌برداری و تهیه مستندات دقیق معماری و سازه‌ای بود.

در واقع، بخشی از زمانی که اکنون صرف مطالعات می‌شود، به تهیه اطلاعات پایه اختصاص دارد؛ اطلاعاتی که اگر از سال‌های گذشته به‌صورت منظم تهیه و به‌روزرسانی شده بود، امروز سرعت تحلیل و تصمیم‌گیری بسیار بیشتر می‌شد.

این موضوع نشان می‌دهد که مستندسازی و پایش مستمر، بخشی جدایی‌ناپذیر از حفاظت آثار تاریخی است و نباید تنها پس از وقوع بحران به اهمیت آن پی برد.

با توجه به شرایط فعلی، آیا لازم است محدوده حضور گردشگران در کاخ تغییر کند؟

بله، این موضوع یکی از پیشنهادهای رسمی ما بوده است. در گزارشی که به پایگاه ارائه کرده‌ایم، تأکید کرده‌ایم تا زمان اجرای اقدامات اضطراری، بخشی از محدوده کاخ نباید در اختیار بازدیدکنندگان قرار گیرد.

محدوده اطراف حوض مرمر و فضای داخلی ایوان اصلی، به دلیل احتمال ریزش برخی عناصر تزئینی، نیازمند کنترل تردد است. در حال حاضر نیز ورودی بازدید به گونه‌ای مدیریت شده است که گردشگران از مسیر جانبی وارد مجموعه شوند.

دلیل این تصمیم صرفاً حفاظت از بنا نیست، بلکه حفظ ایمنی بازدیدکنندگان نیز اهمیت دارد. برخی قطعات آینه‌کاری، تزئینات چوبی و سایر عناصر در ارتفاع حدود ۱۲ تا ۱۳ متری قرار دارند و اگر به هر دلیل سقوط کنند، می‌توانند حادثه‌ای بسیار جدی ایجاد کنند.

به همین دلیل، معتقدیم تا زمانی که عملیات رفع خطر اضطراری به پایان نرسیده است، حضور گردشگران در این محدوده نباید انجام شود.

شما در جریان بازدیدها از نزدیک سازه سقف را مشاهده کرده‌اید. نخستین مواجهه با این بخش چه احساسی برایتان داشت؟

واقعیت این است که وقتی وارد فضای خرپاهای چوبی شدیم، عظمت و انسجام این سازه بیش از هر چیز جلب توجه می‌کرد. با یک شاهکار مهندسی روبه‌رو هستیم که طی چند قرن پابرجا مانده است.

اما در کنار این احساس تحسین، مشاهده شکستگی تعدادی از اعضای خرپا برای ما بسیار نگران‌کننده بود. شاید پیش از ورود به مجموعه تصور می‌کردیم آسیب‌ها بیشتر به تزئینات محدود باشد، اما وقتی دیدیم بخشی از اعضای سازه‌ای نیز دچار شکستگی شده‌اند، اهمیت موضوع برای همه اعضای تیم چند برابر شد.

شکستگی یک عضو خرپایی تنها یک ترک ساده نیست. آن عضو دیگر نمی‌تواند عملکرد سازه‌ای اولیه خود را داشته باشد و همین موضوع ضرورت مداخله فوری را نشان می‌دهد.

از همان زمان بود که به پایگاه اعلام کردیم نباید موضوع صرفاً در حد آسیب به شیشه‌ها یا تزئینات دیده شود. آنچه امروز اهمیت دارد، حفاظت از سازه اصلی بناست؛ زیرا اگر سازه دچار مشکل شود، حفظ سایر ارزش‌های تاریخی و هنری بنا نیز با مخاطره روبه‌رو خواهد شد.

اگر بخواید در پایان جمع‌بندی از وضعیت امروز چهل ستون ارائه دهید، مهم ترین پیام شما چیست؟

مهم‌ترین نکته این است که مطالعات هنوز ادامه دارد و نباید بر اساس اطلاعات ناقص قضاوت قطعی کرد. اما آنچه امروز با اطمینان می‌توان گفت، این است که آسیب‌های سازه‌ای در بخش‌هایی از بنا شناسایی شده و این موضوع نیازمند اقدام فوری است.

رفع خطر اضطراری، پایش مستمر، انجام آزمایش‌های تخصصی، تکمیل مستندات فنی و تدوین طرح جامع مرمت، پنج گام اصلی حفاظت از چهل‌ستون در شرایط کنونی هستند.

امیدواریم با همراهی وزارت میراث فرهنگی، پایگاه جهانی چهل‌ستون و سایر دستگاه‌های مسئول، اعتبارات لازم در کوتاه‌ترین زمان ممکن تأمین شود تا بتوان پیش از گسترش آسیب‌ها، شرایط پایدار و ایمن را برای این اثر ارزشمند جهانی فراهم کرد.

چهل‌ستون تنها یک بنای تاریخی نیست؛ بخشی از هویت معماری ایران و یکی از شاخص‌ترین میراث فرهنگی جهان است و حفاظت از آن، مسئولیتی ملی و فراتر از یک پروژه مرمتی به شمار می‌رود.