تپه پوستچی؛ روایتی روشن از تاریخ کهن شیراز

تپه تاریخی پوستچی در بلوار رحمت شیراز، با وسعتی حدود چهار هکتار، یکی از شاخص‌ترین محوطه‌های باستانی جنوب ایران است که شواهدی روشن از تاریخ ۷ تا ۷۵۰۰ ساله شیراز را در خود جای داده است. یافته‌های به‌دست‌آمده از این محوطه، از جمله بقایای اسکلت انسانی، اشیای سنگی و آثار مرتبط با زیست انسانی، نشان می‌دهد که این منطقه در هزاره پنجم پیش از میلاد محل سکونت و فعالیت جوامع انسانی بوده است.

این محوطه حدود ۱۰ سال پیش در فهرست میراث ملی ایران ثبت شد و از همان زمان، توجه باستان‌شناسان و پژوهشگران را به خود جلب کرد. با این حال، روند معرفی عمومی این اثر ارزشمند متناسب با اهمیت تاریخی آن پیش نرفته است.

چرا تپه پوستچی برای شناخت تاریخ شیراز اهمیت دارد؟

مطالعات باستان‌شناسی در تپه پوستچی، نگاه پژوهشگران به پیشینه تاریخی شیراز را دگرگون کرده است. این محوطه نشان می‌دهد سابقه حیات انسانی و اجتماعی در محدوده شیراز بسیار کهن‌تر از آن چیزی است که پیش‌تر تصور می‌شد. به همین دلیل، پوستچی فقط یک تپه تاریخی نیست، بلکه یکی از مهم‌ترین اسناد هویتی برای بازخوانی ریشه‌های تمدنی شیراز به شمار می‌رود.

با وجود این اهمیت، این محوطه هنوز به یک مقصد فرهنگی و گردشگری تبدیل نشده و بخش قابل توجهی از جامعه شناخت دقیقی از ارزش آن ندارد.

توقف کاوش‌ها و محرومیت گردشگران از یک ظرفیت مهم

با گذشت سال‌ها از ثبت ملی تپه پوستچی، نه تنها شرایط لازم برای بازدید گردشگران از این سایت فراهم نشده، بلکه بخشی از مطالعات علمی و کاوش‌های باستان‌شناسی آن نیز نیمه‌تمام مانده است. کارشناسان معتقدند تا زمانی که کاوش‌ها به‌صورت مستمر ادامه نیابد، امکان معرفی کامل این محوطه و آماده‌سازی آن برای بازدید عمومی فراهم نخواهد شد.

بهزاد مریدی، مدیرکل میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی فارس، نیز با تأکید بر این موضوع گفته است که برای معرفی درست چنین محوطه‌هایی، باید کاوش‌های علمی ادامه یابد، بقایای معماری از دل خاک بیرون آورده شود و بستر لازم برای حفاظت و بازدید عمومی فراهم شود.

راهکار پیشنهادی؛ تبدیل تپه پوستچی به سایت‌موزه

به باور متولیان میراث فرهنگی، بهترین راه برای بهره‌برداری فرهنگی و گردشگری از تپه پوستچی، تبدیل آن به یک سایت‌موزه باستان‌شناسی است. در این الگو، هم روند کاوش و حفاظت ادامه پیدا می‌کند و هم بازدیدکنندگان می‌توانند آثار و ساختارهای تاریخی را در محل اصلی مشاهده کنند.

این مدل در بسیاری از کشورهای جهان و حتی در برخی محوطه‌های تاریخی ایران اجرا شده است؛ به این صورت که پس از پایان یا تکمیل مرحله‌ای از کاوش‌ها، سازه‌های حفاظتی برای صیانت از آثار ایجاد می‌شود و هم‌زمان امکان حضور گردشگران نیز فراهم می‌شود.

سرنوشت مشترک محوطه‌های تاریخی شرق شیراز

تپه پوستچی تنها محوطه مهم تاریخی شیراز نیست که با این وضعیت مواجه شده است. قصر ابونصر و محوطه برم دلک نیز از دیگر سایت‌های مهم شرق شیراز هستند که می‌توانند در معرفی پیشینه تاریخی این شهر نقش مؤثری داشته باشند، اما آن‌ها نیز پس از طی مراحلی از کاوش و مطالعه، با توقف یا کندی در روند احیا و معرفی مواجه شده‌اند.

در نتیجه، شیراز با وجود برخورداری از ظرفیت‌های کم‌نظیر تاریخی، هنوز نتوانسته بخشی از این میراث ارزشمند را به شکل مؤثر در مدار گردشگری فرهنگی قرار دهد.

ضرورت اقدام برای حفاظت و معرفی میراث ۷ هزار ساله شیراز

تداوم این وضعیت، هم به زیان پژوهش‌های تاریخی است و هم فرصتی مهم را از صنعت گردشگری شیراز می‌گیرد. تپه پوستچی می‌تواند با ادامه کاوش‌ها، اجرای طرح‌های حفاظتی و تبدیل شدن به سایت‌موزه، به یکی از مهم‌ترین جاذبه‌های فرهنگی شهر تبدیل شود؛ جاذبه‌ای که هم به شناخت بهتر تاریخ شیراز کمک می‌کند و هم در مسیر توسعه پایدار گردشگری و حفاظت از میراث فرهنگی نقش‌آفرین خواهد بود.