میزان سهم منابع مختلف در آلودگی هوای اراک چقدر است و آیا اقلیم این شهر نیز بر تشدید و انباشت آلاینده‌ها تأثیر می‌گذارد؟

شهر اراک از لحاظ جغرافیایی موقعیتی منحصربه‌فرد در میان مراکز استان‌های کشور دارد و به‌عنوان نقطه اتصال دشت‌های مرکزی ایران به ارتفاعات رشته‌کوه زاگرس شناخته می‌شود. این موقعیت طبیعی، اقلیم، آب‌وهوا و میزان تأثیرپذیری این شهر از آلودگی و آلاینده‌ها را به‌شدت تحت تأثیر قرار می‌دهد. بررسی تفاوت‌های آلودگی در نیمه اول و دوم سال نیز ویژگی‌های اقلیمی خاص این منطقه را روشن می‌کند. اراک در مقایسه با سایر شهرهای بزرگ درگیر با آلودگی و مازوت‌سوزی یکی از سردترین نقاط کشور است؛ این سرمای شدید در کنار پدیده وارونگی دما که ارتفاع لایه آلودگی در آن به حدود یک‌سوم دیگر نقاط می‌رسد، پتانسیل انباشت آلاینده‌ها را به‌شدت افزایش می‌دهد. تأثیر آلاینده‌های صنعتی در اراک به نیمه دوم سال محدود نمی‌شود و حتی از صبحگاه‌های شهریورماه نیز کاملاً مشهود است؛ با این حال، با سردتر شدن هوا و افزایش سکون و پایداری جو در زمستان، تجمع و ماندگاری آلاینده‌های صنعتی و خودرویی به اوج خود می‌رسد. درباره سهم عوامل انسانی، یعنی آلاینده‌های صنعتی و منابع متحرک مانند خودروها، پژوهش‌های متعددی در سال‌های مختلف انجام شده است. جدیدترین آن‌ها «سیاهه انتشار آلودگی هوای اراک» در سال‌های اخیر بود که تعیین سهم عمده عوامل آلاینده در آن، اعتراض ذی‌نفعان و متهمان آلودگی را به همراه داشت و مانع از شکل‌گیری اتفاق‌نظر و خروجی قابل اتکا شد. طبق این سیاهه انتشار، ۷۵ درصد از آلودگی هوای اراک ناشی از منابع احتراقی و سوزاندن سوخت در صنایع است و ۲۵ درصد باقی‌مانده به خودروها اختصاص دارد. در میان سهم ۷۵ درصدی صنایع نیز بیشترین میزان آلایندگی به ترتیب به پالایشگاه شازند، نیروگاه شازند و سپس کارخانه آلومینیوم‌سازی (ایرالکو) نسبت داده شده بود. پیرو این آمار، پالایشگاه به نتایج پژوهش اعتراض کرد و حتی برخی مسئولان و دستگاه‌های نظارتی استان نیز این اعتراض را وارد دانستند؛ در نتیجه این مسئله هنوز به پیگیری مشخص و مؤثر یا خروجی محسوسی برای کاهش آلودگی هوای اراک منجر نشده است.

در سال ۱۴۰۴ دی‌اکسید گوگرد به یکی از مهم‌ترین آلاینده‌های هوای اراک تبدیل شده است. این روند تا چه اندازه به افزایش مازوت‌سوزی در نیروگاه شازند و صنایع منطقه مرتبط است؟

تأثیر مازوت‌سوزی نیروگاه شازند بر هوای اراک موضوعی کاملاً روشن است؛ با این حال وزارت نیرو به دلیل مسئولیت خود در این ماجرا کل موضوع را رد می‌کند که موضعی بی‌معنا و پوچ است. در این میان نوع مازوت مصرفی و نحوه سوزاندن آن تأثیر بسزایی در میزان آلودگی ایجادشده دارد. نیروگاه شازند اراک که در دهه ۷۰ توسط یک شرکت چینی طراحی و اجرا شد، افزون بر قرارگیری در مسیر باد غالب به سمت شهر اراک، از فناوری قدیمی و بازدهی پایینی برخوردار است؛ به‌طوری که پیامدها و میزان مصرف سوخت آن هرگز به سود منطقه نبوده است. این نیروگاه از اواخر خردادماه سال ۱۴۰۴ هم‌زمان با شروع یک جنگ ۱۲ روزه که بهانه‌ای برای آغاز دوباره مازوت‌سوزی و عدم تخصیص گاز شد، مصرف گسترده مازوت را آغاز کرد و این روند تا به امروز ادامه داشته است. هرچند در این مدت مانورهای تبلیغاتی فراوانی درباره دستور توقف مازوت‌سوزی از سوی دولت و کارگروه ملی کاهش آلودگی هوا انجام شد، اما این اقدام به سرانجام قاطعی نرسید.

میزان مصرف مازوت در این نیروگاه به چه صورت بوده است؟

میزان دقیق مازوت مصرف‌شده در این دوره از سوی مسئولان استانی اعلام نشده است، اما بررسی روند سال‌های گذشته ابعاد آن را روشن می‌کند. در سال ۱۴۰۳ حدود ۴۰۰ میلیون لیتر، در سال ۱۴۰۲ تقریباً به همین میزان، در سال ۱۴۰۱ حدود ۷۵۰ میلیون لیتر، در سال ۱۴۰۰ حدود ۴۷۵ میلیون لیتر و در سال ۱۳۹۹ نیز ۲۵۰ میلیون لیتر مازوت در این نیروگاه سوزانده شده است. با توجه به تداوم این وضعیت و مصرف ۴۰۰ میلیون لیتری تنها در تابستان سال گذشته می‌توان نتیجه گرفت که در طول یک سال اخیر بیش از ۱ میلیارد لیتر مازوت در این نیروگاه مصرف شده که مجموع سوخت سوزانده‌شده در این سال‌ها را به چند میلیارد لیتر می‌رساند. جدا از بحث فناوری مخرب و بازدهی پایین نیروگاه، نوع مازوت مصرفی نیز چالش‌برانگیز است. بیشترین تبلیغات مسئولان در سال گذشته به کیفیت سوخت اختصاص داشت؛ اما مازوتی که در سال‌های گذشته به‌طور گسترده مصرف می‌شد و احتمالاً اکنون نیز استفاده می‌شود، «مازوت پُرسولفور» با درصد گوگرد بیش از ۳ درصد است. این سوخت عامل اصلی تولید دی‌اکسید گوگرد در هوای اراک است، تا جایی که در سال گذشته این گاز در چندین روز به آلاینده شاخص شهر تبدیل شد. بر اساس دستورالعمل‌های تخصصی که بالاترین شاخص ایستگاه‌ها را به‌عنوان شاخص کل شهر در نظر می‌گیرد، اراک در سال ۱۴۰۴ دارای ۱۹۸ روز آلوده بود؛ هرچند سازمان حفاظت محیط زیست با میانگین گرفتن از ایستگاه‌های سطح شهر شاخص روزانه را به‌طور مصنوعی کاهش می‌دهد. پیامد مازوت‌سوزی تنها به دی‌اکسید گوگرد محدود نمی‌شود، بلکه این سوخت باعث تولید گسترده آلاینده «دوده» نیز می‌شود. این آلاینده اثر خود را بر شاخص ذرات معلق با قطر کمتر از ۲.۵ میکرون نشان می‌دهد؛ بنابراین بالا بودن این شاخص در روزهای آلوده لزوماً به معنای وجود گردوغبار نیست، بلکه می‌تواند ناشی از احتراق مازوت هم باشد که توسط سنجنده‌ها ثبت می‌شود. پیامدهای حیاتی این فرایندهای احتراقی و آلودگی هوا کاملاً روشن و غیرقابل کتمان است، به‌طوری که در سال ۱۴۰۳ نزدیک به ۸۰۰ نفر در این منطقه جان خود را از دست دادند؛ از این تعداد حدود ۶۶۰ نفر در اراک و ۱۴۰ نفر در شهرستان شازند قربانی پیامدهای مستقیم آلودگی هوا شدند.

در یکی دو سال اخیر مسئولان کشوری با توجیه ناترازی انرژی در کشور، وعده سوزاندن مازوت کم‌سولفور داده‌اند. این وعده چقدر عملی شده است؟

مانورهای تبلیغاتی است. در این راستا مثلاً سهمیه‌هایی مانند ۲۰۰ میلیون لیتر برای فلان نیروگاه و ۸۰ میلیون لیتر برای آن یکی نیروگاه و… عنوان می‌شود. با این حال ابعاد کل مصرف مازوت در کشور به‌قدری گسترده است که این میزان مازوت کم‌سولفور توزیع‌شده در برابر آن ناچیز به نظر می‌رسد. در اراک نیز با وجود تبلیغات فراوان سال گذشته بر مصرف مازوت کم‌سولفور، حجم مازوت پُرسولفور مصرفی همچنان بسیار بیشتر از مقادیر اعلام‌شده بود؛ چرا که وعده توزیع حدود ۲۰۰ تا ۲۵۰ میلیون لیتر مازوت کم‌سولفور که تحقق آن نیز خود محل بحث است، در مقایسه با حجم مصرفی حدود ۱ میلیارد لیتر سهم بسیار کوچکی دارد. به همین دلیل دو نوبت جلسه کارگروه ملی کاهش آلودگی هوا با محوریت اراک در سال گذشته نیز نتوانست به خروجی قابل توجهی برای کاهش این معضل دست یابد.

آیا از سوی دستگاه‌های ذی‌ربط راهکار یا سیاست جایگزین دیگری برای مهار این بحران ارائه نمی‌شود؟

از وعده‌های عمده برای مقابله با بحران مازوت‌سوزی در اراک، تلاش برای تخصیص گاز طبیعی و در صورت عدم امکان تأمین مازوت کم‌سولفور بود؛ اما در نهایت نه گاز کافی اختصاص یافت و نه مازوت کم‌سولفور به اندازه نیاز تأمین شد. وعده جایگزین دیگر این بود که به میزان ظرفیت تولید نیروگاه‌های خورشیدی استان مرکزی و تزریق برق آن‌ها به شبکه از حجم تولید و فعالیت نیروگاه شازند اراک کاسته شود؛ به این معنا که با توجه به ظرفیت برق خورشیدی از توان تولیدی واحدهای چهارگانه این نیروگاه مازوت‌سوز کم کنند که این وعده نیز محقق نشد. در حال حاضر استان مرکزی با تولید حدود ۹۰۰ مگاوات برق خورشیدی که عمده آن در ساوه و زرندیه متمرکز است، با اختلاف زیاد نسبت به استان دوم یعنی اصفهان، رتبه نخست یا جایگاه برتر تولید برق خورشیدی در کشور را داراست. اگر قرار بر اجرای این وعده بود، عملاً باید سه واحد از چهار واحد نیروگاه شازند تعطیل و از مدار تولید خارج می‌شد. با این حال وجود بحران برق و انرژی در کشور به توجیهی دم‌دستی برای مسئولان تبدیل شده است تا همواره در افکار عمومی اعلام کنند که به این برق نیاز مبرم دارند و کسر ۱۰۰۰ مگاوات انرژی آن‌ها را با چالش مواجه می‌کند؛ واکنشی که نشان می‌دهد هنگام دادن وعده‌ها این واقعیت‌های ساختاری در نظر گرفته نمی‌شوند.

سهم و نقش گردوغبار در تشدید آلودگی هوای اراک چگونه ارزیابی می‌شود؟

با توجه به موقعیت جغرافیایی خاص اراک، این شهر هم از گردوغبار انتقالی مرزهای غربی کشور و هم از گردوغبار فلات داخلی ایران تأثیر می‌پذیرد. میزان این تأثیرگذاری به وضعیت جریانات جوی در طول هر سال آبی بستگی دارد و یکنواخت نیست؛ به‌عنوان مثال در بهار سال‌های ۱۴۰۰ و ۱۴۰۱ به‌دلیل فعالیت شدید بادها و کانون‌های خارجی گردوغبار در عراق، شرق سوریه، اردن و عربستان، اراک به‌شدت تحت تأثیر قرار گرفت، اما این وضعیت در سال ۱۴۰۳ کاهش یافت و امسال نیز با وجود چند نوبت آلودگی ابعاد آن به شدت سال‌های ۱۴۰۰ و ۱۴۰۱ نبود.

بنابراین بررسی پدیده گردوغبار صرفاً بر مبنای داده‌های سال ۱۴۰۴ تصویر دقیقی ارائه نمی‌دهد؛ چرا که تغییرات اقلیمی و میزان بارندگی و رطوبت جریان‌های باد غربی میزان خیزش غبار را در هر سال نوسان‌دار می‌کند و کاهش بارندگی در یک سال خاص به معنای رفع همیشگی این معضل نیست.

تأثیر کانون‌های خارجی غبار عمدتاً مربوط به فصل بهار است که امسال نیز اراک دو روز آلودگی شدید را با این منشأ تجربه کرد؛ با این حال این جریان سهم چندانی در آلودگی تابستان اراک ندارد، زیرا در تابستان جریانات غالب شرقی فعال می‌شوند که گردوغبار را از نواحی داخلی فلات ایران به اراک منتقل می‌کنند. میزان درگیری اراک با گردوغبار داخلی در سال گذشته به‌دلیل ضعیف‌تر بودن جریانات شرقی نسبت به سال‌های پیش کمتر بود، اما این امر به معنای نابودی کانون‌های داخلی نیست.

واقعیت این است که به‌دلیل پیشی گرفتن سرعت بیابان‌زایی و فرسایش بادی از اقدامات بیابان‌زدایی در کشور، این کانون‌ها هر سال فعال‌تر و وخیم‌تر می‌شوند. اگرچه اقداماتی نظیر ایجاد بادشکن‌های غیرزنده صورت می‌گیرد، اما اجرای تکه‌تکه و چندساله این طرح‌ها در یک عرصه وسیع باعث می‌شود باد از بخش‌های مهارنشده خاک را بلند کرده و روی بادشکن‌های ایجادشده دفن کند که این امر کارایی طرح را از بین می‌برد. تصاویر ماهواره‌ای نشان می‌دهند اصلی‌ترین کانون داخلی که اراک را با جریانات شرقی آلوده می‌کند در محدوده پیرامونی دریاچه نمک شامل شمال اصفهان، شرق قم و جنوب سمنان قرار دارد. با وجود مانورهای تبلیغاتی دو سال گذشته مبنی بر همکاری‌های بین‌استانی و برگزاری جلسات مشترک، این کانون‌ها هنوز مهار نشده‌اند.

علاوه بر کانون‌های خارجی و داخلی فلات، نواحی مستعدی در داخل استان مرکزی وجود دارند که در آینده می‌توانند به کانون‌های جدی گردوغبار تبدیل شوند؛ از جمله اراضی حاشیه‌ای تالاب میقان در پیرامون اراک. در حال حاضر وسعت کانون گردوغبار در جنوب و بخشی از شمال تالاب میقان به اندازه‌ای نیست که سراسر منطقه را آلوده کند و بسته به جهت باد گهگاه شرق اراک را متأثر می‌سازد؛ اما از آنجا که سرعت فعال شدن کانون‌های غبار از سرعت مقابله با بیابان‌زایی بیشتر است، تالاب میقان یک تهدید جدی برای آینده شهر اراک محسوب می‌شود. با توجه به فاصله اندک ۸ کیلومتری این تالاب تا اراک، در صورت فعال شدن کامل این کانون شدت و ابعاد درگیری مردم با گردوغبار بسیار بیشتر از سایر کانون‌های دوردست خواهد بود.

آلاینده شاخص پدیده گردوغبار ذرات معلق با قطر کمتر از ۱۰ میکرون است؛ با این حال در گزارش‌های روزانه کیفیت هوا تمامی آلاینده‌ها هم‌زمان سنجیده می‌شوند و گاهی در یک روز گردوغباری شاخص ذرات معلق کمتر از ۲.۵ میکرون به دلیل همان بحران خیزش گردوغبار عدد ۱۷۰ و شاخص ذرات ۱۰ میکرون عدد ۱۶۹ را نشان می‌دهد. در چنین شرایطی آلاینده شاخص روز ۲.۵ میکرون اعلام می‌شود، اما این بدان معنا نیست که در آن دوره ذرات معلق ۱۰ میکرونی در هوای شهر وجود نداشته یا بر کیفیت هوا تأثیرگذار نبوده‌اند.

نتیجه این رویکردهای مدیریتی در خصوص آلودگی هوا چیست؟

بحث آلودگی هوای اراک موضوعی همه‌جانبه است؛ حتی سیاهه انتشار که پیش‌تر به آن اشاره شد، به دلیل تمرکز صرف بر بخش احتراقی و نادیده گرفتن فرآیندهای غیراحتراقی صنایع، گزارشی کامل به شمار نمی‌رود. در این میان تناقض آشکاری در رویکرد مسئولان استان مرکزی دیده می‌شود؛ آن‌ها از یک سو با ارائه گزارش‌های مثبت مدعی کاهش روزهای آلوده و خروج اراک از زمره شهرهای آلوده کشور هستند، و از سوی دیگر دقیقاً به بهانه آلودگی هوا مانع از توسعه این شهر می‌شوند. این تضاد ساختاری نشان می‌دهد که آلودگی تنها یک معضل محیط‌زیستی نیست، بلکه ابعاد اقتصادی، فرهنگی و اجتماعی منطقه را نیز تحت تأثیر قرار داده است. قربانی اصلی این پنهان‌کاری و بن‌بست توسعه‌ای، شهر اراک، مردم و سرمایه‌های انسانی و اجتماعی آن هستند که هم از کتمان آلودگی و پیامدهای آن و هم از توقف پیشرفت منطقه آسیب می‌بینند.