تاریخ اهدای خون در ایران از فعالیت‌های پراکنده بیمارستانی در دهه‌های نخست قرن چهاردهم شمسی آغاز شد، با تأسیس بانک خون ارتش و مرکز انتقال خون شیر و خورشید سرخ شکل سازمان‌یافته‌تری پیدا کرد و سرانجام با تأسیس سازمان انتقال خون ایران در سال ۱۳۵۳ وارد مرحله‌ای نوین شد. گسترش اهدای داوطلبانه، تأمین نیازهای دوران جنگ هشت‌ساله و توسعه علمی انتقال خون، ایران را به یکی از موفق‌ترین کشورهای منطقه در امر خون‌رسانی به نیازمندان تبدیل کرد.

به‌رغم موفقیت‌های صورت‌گرفته، اهدای خون در ایران با چالش‌هایی مانند فرسودگی زیرساخت‌ها، مشکلات معیشتی کارکنان، مشارکت پایین بانوان و جذب‌نشدن جوانان روبه‌روست.به گفته مقامات سازمان انتقال خون، در حال حاضر بیش از یک‌میلیون و ۷۰۰ هزار نفر در ایران اهداکننده مستمر خون هستند و نیازهای خونی کشور را تأمین می‌کنند. تنها ۵ درصد از این اهداکنندگان را بانوان تشکیل می‌دهند؛ موضوعی که به گفته مقامات سازمان انتقال خون دلایل مختلفی دارد.

ترس از سوزن و باورهای غلط درباره کم‌خونی زنان

«بابک یکتاپرست»، معاون اجتماعی سازمان انتقال خون، در گفت‌وگو با «پیام ما»، مشارکت پایین بانوان در اهدای خون، به‌ویژه در استان‌هایی را که مصرف خون و فرآورده‌های آن بالاتر از سایر نقاط کشور است، یکی از مهم‌ترین چالش‌های این حوزه دانست و گفت: «نبود فرهنگ‌سازی مناسب، ترس از سوزن و باورهای غلط درباره کم‌خونی، مهم‌ترین دلایلی هستند که موجب شده است مشارکت گسترده بانوان در اهدای خون شکل نگیرد.»

او ادامه داد: «ترس از سوزن در سراسر جهان مهم‌ترین عامل بازدارنده اهدای خون به شمار می‌رود، اما در ایران مهم‌ترین مانع حضور بانوان در مراکز اهدای خون، این باور غلط است که زنان به دلیل کم‌خونی توانایی اهدای خون ندارند. در حالی که تجربه کشورهای مختلف و همچنین آمارهای داخلی نشان می‌دهد این برداشت با واقعیت فاصله دارد. در دوران جنگ تحمیلی هشت‌ساله، حدود ۳۵ درصد خون مورد نیاز کشور توسط بانوان اهدا شد. در حال حاضر نیز در کشورهایی مانند ترکیه حدود ۳۰ درصد و در اردن نزدیک به ۳۵ درصد اهداکنندگان خون را زنان تشکیل می‌دهند. حتی در برخی کشورهای در حال توسعه این سهم به حدود ۵۰ درصد نیز می‌رسد. این آمارها نشان می‌دهد که زنان می‌توانند نقش بسیار پررنگ‌تری در تأمین ذخایر خونی کشور داشته باشند.»

یکتاپرست با بیان اینکه میانگین کم‌خونی در میان زنان ایرانی حدود ۲۵ درصد است، گفت: «این عدد در مناطق مختلف کشور متفاوت است؛ به‌طوری‌که در برخی کلانشهرها حدود ۲۰ تا ۲۱ درصد و در استان‌هایی مانند سیستان و بلوچستان به حدود ۴۵ درصد می‌رسد. اما حتی اگر فرض کنیم نیمی از زنان کشور نیز دچار کم‌خونی باشند، همچنان میلیون‌ها زن سالم وجود دارند که امکان اهدای خون را دارند. بنابراین کم‌خونی نمی‌تواند توجیه‌کننده سهم حدود پنج‌درصدی بانوان از کل اهدای خون کشور باشد.»

او با تأکید بر اینکه حفظ سلامت اهداکننده مهم‌ترین اصل در فرآیند اهدای خون است، گفت: «هر فردی که برای اهدای خون مراجعه می‌کند، پیش از هر چیز تحت معاینات پزشکی و آزمایش‌های اولیه قرار می‌گیرد. میزان هموگلوبین خون او اندازه‌گیری می‌شود و در صورت وجود کم‌خونی یا هر عامل دیگری که سلامت فرد را تهدید کند، اجازه اهدای خون داده نمی‌شود. این موضوع درباره زنان و مردان تفاوتی ندارد و معیار اصلی سلامت فرد است. بسیاری از مراجعه‌کنندگان حتی از اینکه به دلیل برخی شرایط پزشکی امکان اهدای خون ندارند گلایه می‌کنند، اما وظیفه ما پیش از هر چیز حفظ سلامت خود اهداکننده است. در صورتی که فردی دچار کم‌خونی باشد، ضمن خودداری از دریافت خون، برای درمان و پیگیری وضعیت سلامتی‌اش نیز راهنمایی می‌شود.»

یکتاپرست با اشاره به ضرورت فرهنگ‌سازی گسترده در این حوزه تصریح کرد: «سازمان انتقال خون در سال‌های گذشته آن‌گونه که باید روی آگاهی‌بخشی به بانوان و اصلاح باورهای نادرست درباره اهدای خون کار نکرده است. به همین دلیل یکی از مهم‌ترین برنامه‌های سال ۱۴۰۵ افزایش آگاهی عمومی و تشویق بانوان به حضور در چرخه اهدای خون خواهد بود.»

معاون اجتماعی سازمان انتقال خون، با اشاره به مشارکت گسترده مردم برای تأمین خون و فرآورده‌های خونی در جنگ چهل‌روزه اخیر، یادآور شد: «در این دوره میزان اهدای خون بانوان نسبت به شرایط عادی حدود ۷۹.۵ درصد افزایش پیدا کرد. این موضوع به‌خوبی نشان می‌دهد که مشکل اصلی کم‌خونی نیست؛ زیرا اگر چنین بود، زنان در شرایط بحرانی نیز نمی‌توانستند چنین حضوری داشته باشند. آنچه موجب این افزایش شد، احساس مسئولیت اجتماعی و آگاهی از نیاز کشور بود.»

فرسودگی زیرساخت‌ها

یکتاپرست در ادامه، توسعه‌نیافتن زیرساخت‌های انتقال خون در کشور را یکی دیگر از چالش‌های پیش‌روی اهدای خون در کشور خواند و گفت: «یکی از چالش‌های جدی ما نحوه توسعه پایگاه‌های اهدای خون است. در سال‌های گذشته در برخی مناطق، بدون انجام مطالعات کافی و ارزیابی‌های اقتصادی، پایگاه‌های ثابت اهدای خون احداث شده‌اند؛ در حالی که بسیاری از این مراکز از نظر تعداد مراجعه‌کننده و حجم فعالیت توجیه اقتصادی ندارند.»
او توضیح داد: «راه‌اندازی و نگهداری یک پایگاه ثابت اهدای خون هزینه‌های فراوانی دارد. پزشک، نیروهای خون‌گیر، مسئول فنی، نیروهای خدماتی، نگهبانان و هزینه‌های جاری مانند آب، برق و نگهداری ساختمان باید تأمین شوند. اگر یک مرکز روزانه تنها چند واحد خون دریافت کند، ادامه فعالیت آن از منظر هزینه و فایده منطقی نخواهد بود.»

به گفته یکتاپرست، سازمان انتقال خون در سال‌های اخیر به این جمع‌بندی رسیده است که توسعه واحدهای سیار خون‌گیری می‌تواند راهکار مؤثرتری برای مشارکت بیشتر اهداکنندگان باشد: «در بسیاری از کشورهای پیشرفته جهان، سهم قابل توجهی از خون مورد نیاز از طریق تیم‌های سیار جمع‌آوری می‌شود. در چین حدود ۷۰ درصد، در آمریکا نزدیک به ۵۰ درصد و در کانادا حدود ۴۰ درصد خون مورد نیاز از طریق واحدهای سیار تأمین می‌شود. در شرایط امروز، مردم به دلیل مشغله‌های فراوان و مشکلات ترافیکی فرصت کمتری برای مراجعه به مراکز ثابت دارند. بنابراین به جای اینکه مردم برای اهدای خون به سمت ما بیایند، باید ما به سمت مردم برویم. حضور واحدهای سیار در مکان‌هایی مانند نماز جمعه، مسابقات ورزشی، نمایشگاه‌ها، مراکز اداری و دانشگاه‌ها می‌تواند مشارکت مردم را به شکل محسوسی افزایش دهد.»

فرسودگی تجهیزات انتقال خون

معاون اجتماعی سازمان انتقال خون همچنین فرسودگی تجهیزات مورد استفاده در اهدا و نگهداری خون را یکی دیگر از مهم‌ترین چالش‌های اهدای خون در ایران دانست و اظهار کرد: «بسیاری از تجهیزات اصلی ما سال‌هاست نوسازی نشده‌اند. برخی یخچال‌ها و فریزرهای نگهداری فرآورده‌های خونی بیش از ۱۵ تا ۲۰ سال عمر دارند و دستگاه‌های آزمایشگاهی نیز با فرسودگی جدی روبه‌رو هستند. در جریان جنگ ۴۰ روزه اخیر، کارکنان سازمان انتقال خون با وجود همین تجهیزات فرسوده توانستند نیاز کشور را تأمین کنند، اما ادامه این وضعیت دشوار است. گاهی خرابی یک دستگاه آزمایشگاهی موجب می‌شود ساعت‌ها کار کارکنان افزایش پیدا کند و فشار مضاعفی به آنان وارد شود. این شرایط در بلندمدت به فرسودگی شغلی و کاهش بهره‌وری منجر خواهد شد.»

او ادامه داد: «تنها برای تأمین تجهیزات ضروری و نوسازی بخش‌های حیاتی انتقال خون حدود دو هزار میلیارد تومان اعتبار نیاز است. این رقم فقط مربوط به تجهیزات اصلی است و شامل سایر نیازهای زیرساختی نمی‌شود.»
به گفته این مقام سازمان انتقال خون، بخش قابل توجهی از تجهیزات و ملزومات مصرفی مورد نیاز اهدای خون وارداتی است: «کیسه‌های خون، کیت‌های آزمایشگاهی و بسیاری از تجهیزات مصرفی مورد استفاده در انتقال خون بر اساس استانداردهای بین‌المللی تأمین می‌شوند و سالانه حدود ۱۰۰ میلیون دلار برای تأمین و واردات این اقلام هزینه می‌شود. خوشبختانه به‌رغم تحریم‌ها و دو جنگ اخیر، مشکلی برای تأمین این اقلام به وجود نیامد.»

معیشت سخت کارکنان انتقال خون

معاون اجتماعی سازمان انتقال خون، با اشاره به سختی کار کارکنان این سازمان، یادآور شد: «یکی از مهم‌ترین دغدغه‌های ما مسائل معیشتی نیروهای انتقال خون است. در حالی که این کارکنان در بحران‌ها و شرایط ویژه به‌صورت شبانه‌روزی فعالیت می‌کنند، بسیاری از مزایای شغلی آنان متناسب با سختی کارشان نیست. میزان اضافه‌کاری و مزایای دریافتی آنان فاصله قابل توجهی با برخی دیگر از گروه‌های حوزه سلامت دارد. در جنگ اخیر، کارکنان این سازمان در روزهای بحرانی، بدون توجه به ساعت کاری و محدودیت‌های موجود، در محل کار حضور داشتند و در کنار مشارکت گسترده مردم توانستند رکوردی کم‌نظیر در ذخایر خونی کشور ثبت کنند.»

او افزود: «در طول جنگ ۴۰ روزه اخیر، میزان ذخایر خونی کشور تقریباً دو برابر شد؛ اتفاقی که در بازه زمانی مشابه طی یک دهه گذشته سابقه نداشت. این موفقیت حاصل همکاری سه ضلع اصلی، یعنی مردم، رسانه‌ها و کارکنان انتقال خون بود.»

مشارکت کم جوانان در اهدای خون

یکتاپرست همچنین درباره دلیل اصلی تغییر بازه سنی اهدای خون در ایران گفت: «یکی از دغدغه‌های اصلی ما کاهش ارتباط با نسل جوان است. نسل جدید با شیوه‌های سنتی تبلیغ و اطلاع‌رسانی ارتباط کمتری برقرار می‌کند و لازم است از روش‌های نوین ارتباطی و فرهنگی برای جذب آنان استفاده شود.»

او ابراز امیدواری کرد با اجرای برنامه‌های جدید، مشارکت جوانان و بانوان در اهدای خون افزایش یابد و پایداری ذخایر خونی کشور بیش از پیش تقویت شود.