در حال حاضر حداقل ۴۰ میلیون نوجوان ۱۳ تا ۱۵ساله در سراسر جهان از انواع محصولات دخانی استفاده می‌کنند؛ روندی که با گسترش سیگارهای الکترونیکی (ویپ) و کیسه‌های نیکوتین، سرعت بیشتری به خود گرفته است. این آماری است که از سوی سازمان جهانی بهداشت جهانی به مناسبت ۳۱ مه، روز جهانی مبارزه با دخانیات ارائه داده است. به گفته این سازمان شرکت‌های تولیدکننده دخانیات، از استراتژی‌های فریبنده برای جذب نوجوانان استفاده می‌کنند و محصولات خود را به‌گونه‌ای مهندسی می‌کنند که ضمن جذاب‌تر شدن برای نسل نوجوان، استفاده از آن‌ها تسهیل شده و روند ترک اعتیاد برای مصرف‌کننده بسیار دشوارتر شود.

به گفته «اتین کروگ»، مدیر بخش عوامل تعیین‌کننده سلامت در سازمان بهداشت جهانی، درحالی‌که دخانیات سنتی همچنان قربانیان زیادی می‌گیرد، این صنایع با ترویج گسترده سیگارهای الکترونیکی طعم‌دار و محصولات جدید نیکوتین‌دار، در تلاش برای جذب نسل بعدی و ایجاد وابستگی در آن‌ها هستند. این در حالی است که متخصصان حوزه سلامت تأکید دارند که نیکوتین، به‌ویژه در غلظت‌های بالا، ماده‌ای به‌شدت اعتیادآور است؛ این مواد تأثیرات مخربی بر رشد مغز در کودکان، نوجوانان و جوانان دارد و می‌تواند زمینه‌ساز بروز اختلالات شناختی و رفتاری در آینده باشد.

بر همین اساس، سازمان جهانی بهداشت ممنوعیت عرضه محصولات طعم‌دار برای کاهش جذابیت اولیه برای نوجوانان، اعمال محدودیت‌های شدید تبلیغاتی و منع حمایت مالی صنایع دخانی، صیانت از سلامت در اماکن عمومی، تشدید نظارت و اجرای قانون برای منع فروش محصولات دخانی به افراد زیر سن قانونی به‌عنوان راهکارهای عملیاتی برای مهار بحران ترویج دخانیات بین کودکان و نوجوانان می‌داند.

خودروسازی و صنایع دخانی بلای جان سلامت کشور

هشدارها و راهکارهای سازمان جهانی بهداشت در حالی است که یکی از مقامات وزارت بهداشت نیز روز یکشنبه، ۱۰ خردادماه صنایع دخانی و خودروسازی را در آسیب‌رسانی به مردم در یک ردیف قرار داد و هر دو را بلای جدی سلامت در کشور دانست. «علیرضا رئیسی» معاون وزیر بهداشت، با بیان اینکه اگر همین امروز به انستیتو کانسر، بخش ریه یا سایر بخش‌های بیمارستان مراجعه کنید، مشاهده خواهید کرد که چه تعداد از بیماران بستری، متأثر از مصرف دخانیات هستند: «دو صنعت در این کشور آسیب جدی به سلامت مردم وارد می‌کنند؛ یکی صنعت خودروسازی و دیگری صنعت دخانیات و متأسفانه هیچ‌کس هم حریف این دو صنعت نیست.»

او با اشاره به رشد صنعت دخانیات به‌رغم تحریم‌ها اظهار کرد: «هر زمان صحبت از کاهش تولید دخانیات یا افزایش مالیات می‌شود، برخی عنوان می‌کنند که افراد زیادی در این صنعت مشغول به کار هستند؛ اما باید دید در این سال‌ها کدام صنعت در کشور بیشترین رشد را داشته است. در ۴۷ تا ۴۸ سال تحریم، تنها صنعتی که با قدرت به مسیر خود ادامه داده، صنعت دخانیات بوده است. شرکت‌های خارجی مانند «JTI» و «BAT» نقش عمده‌ای در تولید دخانیات کشور دارند و کارخانه‌های آنها روزبه‌روز درحال‌توسعه است. ساختمان‌های لوکس، تولیدات متنوع و مدل‌های جذاب سیگار و دخانیات نیز به طور مستمر در حال افزایش است.»

معاون وزیر بهداشت با ابراز تأسف از رشد صنعت دخانیات در کشور اظهار کرد: «این صنعت تقریباً هر آنچه خواسته، انجام داده است؛ نه مالیات‌ها به شکلی که قانون تعیین کرده افزایش‌یافته و نه محدودیت‌های مؤثر در این حوزه اعمال شده است. درحالی‌که صنعت داروسازی کشور برای تأمین قطعات، مواد اولیه و تجهیزات با محدودیت‌های فراوان روبروست، صنعت دخانیات بدون هیچ تحریمی و بدون محدودیت در حال توسعه است. امروز برای تأمین برخی داروها و مواد اولیه دارویی با مشکلات جدی مواجه هستیم؛ اما در حوزه دخانیات هیچ کمبودی وجود ندارد و این صنعت بدون محدودیت به فعالیت خود ادامه می‌دهد.»

او در ادامه تأکید کرد: «خودروهایی که در کشور تولید می‌شوند هم هوا را آلوده می‌کنند و هم در جاده‌ها قربانی می‌گیرند. سالانه حدود ۲۰ هزار نفر در تصادفات جاده‌ای جان خود را از دست می‌دهند و آلودگی هوا نیز حدود ۵۰ هزار قربانی در سال دارد. خودروهای ایمن خارجی آن‌قدر گران می‌شوند تا تولید خودروهای بی‌کیفیت داخلی توجیه اقتصادی داشته باشد و این روند آسیب‌های فراوانی برای سلامت مردم ایجاد کرده است.»

به‌ازای هر ایرانی دو نخ سیگار روزانه دود می‌شود

رئیسی در مورد حجم مصرف دخانیات در کشور، گفت: «اگر جمعیت ایران را حدود ۸۵ میلیون نفر در نظر بگیریم، روزانه به‌ازای هر ایرانی حدود دو نخ سیگار مصرف می‌شود؛ یعنی سالانه حدود ۷۷ میلیارد نخ سیگار در کشور مصرف می‌شود و پشت این موضوع، گردش مالی بسیار بزرگی وجود دارد که به‌شدت موردحمایت قرار می‌گیرد.»

به گفته او در بسیاری از کشورهای دنیا به‌ویژه اروپا، مصرف دخانیات روند کاهشی دارد؛ اما در کشورهای جهان سوم و در حال توسعه، مصرف سیگار به‌شدت در حال افزایش است که این یک زنگ خطر بسیار بزرگ محسوب می‌شود: «بهترین بازار برای صنعت دخانیات دنیا، کشورهای در حال توسعه و کشورهایی با اقشار متوسط و ضعیف هستند؛ زیرا بیشترین آسیب‌ها و هزینه‌ها در این کشورها تحمیل می‌شود.»

رئیسی با اشاره به عادی‌سازی مصرف دخانیات در جامعه، گفت: «امروز در برخی خانواده‌ها، پدر، مادر و فرزندان کنار یکدیگر قلیان مصرف می‌کنند و این رفتار به امری عادی تبدیل شده است. همچنین توسعه سیگار الکترونیک نیز بخشی از برنامه صنعت دخانیات برای گسترش مصرف محسوب می‌شود.»

او بیان اینکه مصرف دخانیات در مردان بیشتر است؛ اما سرعت رشد مصرف در زنان بسیار بالاست به آخرین پژوهش‌های میزان مصرف دخانیات در کشور که طی سال ۱۴۰۰ انجام شده پرداخت: «در گروه سنی ۱۸ تا ۲۴ سال، مصرف دخانیات در زنان ۹۰ درصد و در مردان ۳۴ درصد افزایش یافته است. در گروه سنی ۲۵ تا ۳۴ سال نیز مصرف دخانیات در مردان ۱۹.۶ درصد و در زنان ۹۰.۸ درصد افزایش یافته و مصرف روزانه سیگار در زنان حدود ۱۹۰ درصد و در مردان ۴۶ درصد رشد داشته است.»

۶۰ هزار ایرانی سالانه قربانی سیگار می‌شوند

روند افزایشی مصرف دخانیات در کشور در حالی صورت می‌گیرد که «محمدرضا مسجدی»، دبیرکل جمعیت مبارزه با دخانیات، با انتقاد از رشد صنعت دخانیات در کشور به‌رغم تحریم‌ها، قربانیان روزانه مصرف مواد دخانی در کشور معادل سقوط دو هواپیما دانست و اظهار کرد: «سالانه ۶۰ هزار ایرانی قربانی دخانیات می‌شوند و مافیای دخانیات با تبلیغات گسترده و فریبنده، نسل جوان را هدف قرار داده است.»

او با بیان اینکه عمده مصرف‌کنندگان دخانیات در حال حاضر، جوانان و به‌ویژه دختران و زنان هستند، افزود: «سالانه در جهان بیش از هشت میلیون نفر به علت بیماری‌های ناشی از مصرف دخانیات جان خود را از دست می‌دهند و حدود ۱.۶ میلیون نفر به‌ویژه زنان و کودکان نیز به دلیل اینکه در معرض دود دخانیات قرار می‌گیرند، فوت می‌کنند.»

مالیات سیگار در جیب مافیا

مسجدی با اشاره به تصویب قانون جامع کنترل و مبارزه ملی با دخانیات در سال ۸۵ در کشور، خاطرنشان کرد: «بر اساس این قانون هر سال دولت مکلف شده بود مالیات مواد دخانی را افزایش دهد؛ یعنی در این ۲۰ سال، باید ۲۰۰ درصد مالیات مواد دخانی بیشتر می‌شد. از سوی دیگر گران‌شدن دخانیات عاملی برای کاهش مصرف آن است. گرانی دخانیات دو نوع است؛ یکی در دنیا که گران‌کردن با افزایش مالیات همراه است؛ اما در کشور ما در همین ماه‌های اخیر یعنی از ۱۰ اسفندماه ۱۴۰۴ تا اردیبهشت امسال، سیگارها به طور متوسط بین ۵۰ تا ۸۰ درصد افزایش قیمت داشته‌اند؛ اما یک ریال از این گرانی برای مالیات اختصاص نیافته و به جیب مافیا رفته است.»

او با اشاره به مطالعات کشوری، وضعیت مصرف و استعمال دخانیات به‌ویژه در پسران و دختران جوان بسیار خطرناک دانست و گفت: «زمانی در کشور مصرف دخانیات در بین مردان کشور حدود ۲۴ درصد و در بین زنان حدود ۱ تا ۱.۵ درصد بود، متأسفانه میزان مصرف دخانیات در زنان چندین برابر شده و به شش درصد رسیده است. اتفاق نامطلوب دیگر این است که سن مصرف دخانیات روزبه‌روز کمتر می‌شود و به کمتر از ۱۵ سال هم کاهش یافته است. مقایسه آمارها در سال ۹۵ و ۱۴۰۰ نشان می‌دهد که مصرف دخانیات در دختران ۱۳ تا ۱۵ سال، ۱۳۵ درصد افزایش یافته که زنگ خطر جدی برای جامعه است.»

مسئول کمیته علمی، فناوری و پژوهشی شبکه ملی سرطان تأکید کرد: «حداقل ۵۱ درصد از بیماری‌های قلبی عروقی و سکته‌های مغزی و قلبی و نیز حداقل ۳۵ تا ۴۰ درصد سرطان‌ها در کشور ناشی از مصرف دخانیات است. امسال احتمالاً ۱۸۴ هزار بیمار مبتلا به سرطان جدید در کشور داریم که در دو سال آینده احتمالاً به ۲۵۰ هزار نفر می‌رسد که حداقل یک‌سوم از این موارد، مربوط به استعمال دخانیات است؛ یعنی اگر فقط با دخانیات مقابله کنیم می‌توانیم سرطان‌ها را یک‌سوم کاهش دهیم.»

مسجدی همچنین با انتقاد از قدرت‌گرفتن مافیای دخانیات، یادآور شد: «در ایران همه چیز تحریم شد به جز صنعت دخانیات که تمام ملزومات آن بدون هیچ محدودیتی به ایران وارد و در کشور تولید می‌شود البته سهم شرکت دخانیات ایران، کمتر از ۱۰ درصد است و عمده تولید آن مربوط به شرکت‌های خارجی است. این صنعت تنها صنعت موفق و سودآور در کشور است که در هیچ شرایطی، تعطیل نمی‌شود.»