کمیته ملی موزه‌ها (ایکوم ایران) در بیانیه‌ای نسبت به آنچه در انتظار بازار رشت پس از آتش‌سوزی دی‌ماه ۱۴۰۴ و متأثر از تصمیم‌های عجولانه و اقدام شتاب‌زده است، ابراز نگرانی کرد. نظر ایکوم بر آن است که حریق اخیر بیش از آنکه علت بحران باشد، معلول زنجیره‌ای از غفلت‌ها و مداخلات نادرست است.

در بیانیه ایکوم ایران (کمیته ملی موزه‌ها) آمده است: «بازار تاریخی رشت، به‌عنوان یکی از مهم‌ترین ساختارهای اقتصادی-اجتماعی شمال ایران، نه صرفاً مجموعه‌ای از بناها، بلکه نظامی زنده، پویا و چندلایه از فضا، فعالیت، خاطره و مناسبات فرهنگی است. این بازار در طول تاریخ، برپایه شبکه‌ای از راسته‌ها، کاروانسراها، تیمچه‌ها و سراها، با منطقی روشن در دانه‌بندی، ارتفاع، سلسله‌مراتب فضایی و تفکیک عملکردها شکل گرفته و نقش محوری در شکل‌گیری هویت شهری رشت ایفا کرده است.

آتش‌سوزی ۱۸ دی‌ماه جاری (۱۴۰۴)، که منجر به آسیب جدی به بخش‌هایی از بازار و سه کاروانسرای تاریخی ثبت‌شده در فهرست آثار ملی شد، اگرچه رویدادی تکان‌دهنده و دردناک است، اما نباید صرفاً به‌عنوان یک حادثه ناگهانی تلقی شود.

آنچه امروز به‌عنوان وضعیت بحرانی بازار تاریخی رشت مشاهده می‌شود، حاصل انباشت سال‌ها بی‌توجهی، ضعف سیاستگذاری، فقدان مدیریت ریسک و نادیده‌گرفتن اصول بدیهی حفاظت از میراث زنده شهری است؛ وضعیتی که در ادبیات تخصصی حفاظت، از آن با عنوان «آسیب‌پذیری انباشته» یاد می‌شود.

در این چارچوب، حریق اخیر بیش از آنکه علت بحران باشد، معلول زنجیره‌ای از غفلت‌ها و مداخلات نادرست است؛ غفلت‌هایی که اگر پیش‌تر جدی گرفته می‌شدند، دامنه و شدت خسارت‌ها به‌مراتب کمتر ‌بود. مطابق اسناد معتبر بین‌المللی، بناهای تاریخی از جمله بازارهای تاریخی به‌دلیل تراکم فعالیت، محدودیت‌های فضایی، مصالح سنتی و حضور دائمی بهره‌برداران، نیازمند سیستم‌های اختصاصی و متناسب اعلام و اطفای حریق، برنامه‌های مدیریت بحران و سناریوهای واکنش اضطراری هستند.

بااین‌حال، در بازار تاریخی رشت سیستم‌های یکپارچه و متناسب اعلام و اطفای حریق با منطق بازار تاریخی پیش‌بینی نشده بود. همچنین، برنامه‌ای مدون و به‌روزشده مدیریت بحران وجود نداشت و به‌‌طرزی نگران‌کننده بخش قابل‌توجهی از بازار و کاروانسراهای تاریخی فاقد سیستم­‌های حمایتی پوشش از جمله پوشش­های بیمه‌ای متناسب با ارزش فرهنگی و اقتصادی بوده‌اند؛ امری که برخلاف توصیه‌های صریح یونسکو در حفاظت از میراث زنده شهری است.

مشاهدات میدانی پس از حریق نشان می‌دهد بخش قابل‌توجهی از تخریب‌ها، نه در عناصر تاریخی اصیل، بلکه در ساخت‌وسازهای غیررسمی، غیرفنی و فاقد نظارت تخصصی رخ داده است؛ مداخلاتی که طی سال‌های گذشته با افزایش ارتفاع، تغییر دانه‌بندی‌ها و الحاقات نامتجانس، هم ایمنی بازار را تضعیف کرده و هم اصالت آن را هدف قرار داده بودند.

حریق اخیر آشکار ساخت که بسیاری از این ساخت‌وسازهای متأخر، فاقد حداقل‌های ایمنی سازه‌ای بوده‌اند، مسیرهای دسترسی و فرار اضطراری را مسدود کرده‌اند و استفاده از مصالح نامناسب، در گسترش آتش نقش تسریع‌کننده داشته‌اند. این وضعیت مصداق روشن خطرات ثانویه ناشی از مداخلات نامتجانس است که در زمان بحران، خسارت را چند برابر می‌کند.

بازار سنتی برپایه نظامی سلسله‌مراتبی از فعالیت‌ها و فضاها شکل گرفته است، به‌گونه‌ای که خرده‌فروشی‌ها در راسته‌ها و فعالیت‌های پشتیبان و عمده‌فروشی (بنکداری) در سراها و کاروانسراها مستقر می‌شدند و این فضاها با عناصر مکملی چون انبارها و باراندازها تکمیل می‌شد.

در بازار تاریخی رشت، این منطق درنتیجه ساخت‌وسازهای خودرو، توسعه‌های پاساژگونه، و فقدان نظارت و سیاستگذاری صحیح، به‌تدریج دچار اختلال شده است. استقرار فعالیت‌های عمده‌فروشی در فضاهایی که از نظر ابعاد و تناسبات فضایی نامناسب‌اند، فاقد خدمات پشتیبان و ایمنی لازم هستند و هیچ سنخیتی با ساختار بازار سنتی ندارند،

نه‌تنها نظام سنتی کسب‌وکار را برهم زده، بلکه سطح خطرپذیری بازار را به‌طور چشمگیری افزایش داده است؛ خطری که در حریق اخیر به‌روشنی نمایان شد.

افزون‌بر ملاحظات علمی و حفاظتی، یادآوری این نکته ضروری است که مطابق قوانین و مقررات جاری کشور، از جمله تصریح قانون تعزیرات در زمینه حفاظت از آثار ثبت‌شده در فهرست آثار ملی و حرایم مصوب آنها (اعم از حرایم عمومی و اختصاصی)، هرگونه مداخله، ساخت‌وساز و تغییر کاربری در این محدوده‌ها، منوط به رعایت ضوابط قانونی و نظارت مراجع ذی‌صلاح است. همچنین، براساس دستورالعمل‌های حفاظت از آثار واجد ارزش، از جمله راسته‌های تاریخی بازار رشت، تبعیت از قوانین کشور در حفاظت از اصالت، یکپارچگی و حرایم این آثار، حتی در شرایط پس از بحران، الزامی و غیر قابل اغماض است.

تجربه‌های ناموفق بین‌المللی، از جمله بازسازی شتاب‌زده بازار بیروت پس از جنگ، نشان داده است بزرگ‌ترین تهدید برای میراث آسیب‌دیده، تصمیم‌های عجولانه پس از بحران است؛ تصمیم‌هایی که تحت فشار مطالبات آنی مالکان و ملاحظات کوتاه‌مدت اقتصادی، شواهد تاریخی را نادیده گرفته و به تولید فضاهایی بی‌هویت و تقلیدی انجامیده‌اند.

مطابق مصوبات و اسناد مراجع بین‌المللی به‌ویژه ایکروم و ایکوموس، هیچ مداخله‌ای نباید پیش از تکمیل مراحل مستندسازی، ارزیابی خسارت، شناسایی ارزش‌ها و تدوین راهبرد حفاظت انجام شود.

با این‌همه، آتش‌سوزی اخیر در بازار تاریخی شهر رشت در کنار تمام خسارت‌ها، فرصتی کم‌سابقه نیز فراهم آورده است. در بسیاری از کاروانسراهای آسیب‌دیده، با سوختن الحاقات متأخر، بخش‌هایی از ساختارهای اصیل تاریخی آشکار شده‌اند. همچنین، با اتکا به نقشه‌های تاریخی شهر رشت و ظرفیت‌های باستان‌شناسی شهری، امکان ردیابی منطق تاریخی بازار و اعاده تدریجی آن نه به‌صورت بازسازی تقلیدی، بلکه به‌عنوان احیایی مبتنی‌بر شواهد، دانش و ضوابط بین‌المللی  فراهم امده است.»

امضاکنندگان این بیانیه همچنین اعلام کردند: «نگران‌ایم در هیاهوی پس از بحران، اصالت، هویت و یکپارچگی بازار تاریخی رشت قربانی نوسازی شتاب‌زده شود و گسستی تاریخی-فرهنگی شکل گیرد که جبران آن ممکن نباشد. در عین حال، باور داریم که اگر این بحران با صبر، دانش، مشارکت ذی‌نفعان و پایبندی به قوانین ملی و معیارهای بین‌المللی مدیریت شود، می‌تواند نقطه‌عطفی برای احیای خردمندانه بازار تاریخی رشت باشد؛ احیایی که هم معیشت امروز را پاس بدارد و هم امانت‌دار تاریخ فردا باشد.» |ایسنا