شب پنجشنبه، ۱۸ دی‌ماه، بود که اینترنت کل کشور قطع شد. قطعی‌ای بی‌سابقه که هیچ‌وقت با آن روبه‌رو نبوده‌ایم. در یکی‌دو روز اول امید به آن بود که اینترنت بین‌‎الملل هرچه سریع‌تر وصل شود؛ زیرا نه‌تنها شبکه‌های اجتماعی و پیام‌رسان‌ها که گوگل و هوش مصنوعی هم قطع شده بود (تا زمان نوشتن این گزارش در ۲۷ دی‌‍ماه همچنان همه پیام‌رسان‌های ذکرشده قطع‌اند). افراد زیادی، به‌ویژه دانش‌آموزان و دانشجویان، برای کار و وظایف روزانه و تحقیق و پژوهش به این امکانات نیاز دارند و با این اتفاق تمام فعالیتشان قطع و مختل شده است.

در این شرایط بار دیگر اسامی مرورگرها و هوش مصنوعی ایرانی به صدرخبرهای خبرگزاری‌های داخلی بازگشت تا شاید بتوان بخشی از کارهای متوقف‌مانده را با آنها پیش برد. به‌گزارش زومیت، در سال ۹۳ بودجه‌ طرح موتور جست‌وجوی بومی ۱۷۰ میلیارد تومان (معادل ۵۲ میلیون دلار در آن سال) اعلام شد. یک‌سال بعد، دولت اعلام کرد ۱۵ موتور جست‌وجوی بومی ذیل طرح جویشگر ملی در حال توسعه‌‌اند که از بین ۱۱۰ متقاضی انتخاب شده‌اند. در آن سال‌ها نام‌هایی همچون «یوز»، «پارسی‌جو» و «پارسیک» به‌عنوان مهم‌ترین موتورهای جست‌وجوی ایرانی سر زبان‌ها افتاد؛ اما امروز تقریباً همگی به خاطره‌ها پیوسته‌ و از دسترس خارج شده‌ و جای خود را به پلتفرم‌های دیگری نظیر «ذره‌بین»، «گردو» و «شادبین» داده‌اند. مرورگرهایی که باید دید در این روزها آیا به داد مردم رسیده‌اند یا نه؟

مرورگرهای جامانده

وقتی از افراد مختلف درباره تجربه‌شان از مرورگرهای داخلی می‌پرسی، جواب‌های ناامیدکننده‌ای می‌شنوی؛ «این مرورگرها اصلاً به‌روز نیستند»، «اگر متنی را سرچ کنی، اصولاً پاسخ سؤالت را نمی‌آورد»، «در آنها حتی نمی‌توانی عکس درخت پیدا کنی!»، «تنها به این درد می‌خورند که دامنه سایت‌های خبری را بیابی».

برای بررسی عملکرد این مرورگرها به سراغ آنها رفتیم تا ببینیم چگونه می‌توانند به پژوهش و تحقیق افراد کمک کنند. شاید بتوان گفت وضع مرورگر «گردو» از همه بدتر است. این مرورگر به‌جز سایت‌های خبری داخلی و چند کلیدواژه مشخص، هیچ‌چیز دیگری را بالا نمی‌آورد. مثلاً با جست‌وجوی کلمه «محیط‌زیست ایران» یا «انقلاب مشروطه» هیچ نتیجه‌ای به ‌دست نمی‌دهد. موتورهای جست‌وجوی بعدی «ذره‌بین» و «شادبین» است. در این مرورگرها همه‌چیز در گذشته منجمد شده است. اگر قیمت طلا و دلار را در آنها جست‌وجو کنیم، آخرین به‌روزرسانی آن برای ۱۸ دی‌ماه است و پس از آن انگار زمان متوقف شده و هیچ‌چیز جلوتر نرفته است. حتی اگر در مرورگر بنویسی «امروز چندم است؟»، تاریخ را ۱۸ دی‌ماه نشان می‌دهد (زمان نوشتن این گزارش ۲۷ دی‌ماه است). علاوه‌برآن، این مرورگرها هم اطلاعاتشان قدیمی است و هم با سرچ موضوعی، گاهی دورترین نتایج را به‌ دست می‌دهند که اصلاً جواب سؤال و ابهام فکری جست‌وجوگر نیست. برای مثال با جست‌وجوی «قطعی اینترنت در ایران امروز» در ذره‌بین، آخرین اخبار برای ۱۵ دی‌ماه و حتی قدیمی‌تر از آن اخبار مربوط به جنگ را بالا می‌آورد.

ماهی گرفتن از آب گل‌آلود قطعی هوش مصنوعی بین‎المللی

وضعیت هوش مصنوعی‌های ایرانی هم بهتر از این نیست. از بین هفت هوش مصنوعی‌ ایرانی‌ای که سایت دیجی‌کالا قبل از قطع سراسری اینترنتی منتشر کرده بود، فقط سه هوش مصنوعی «زیگپ»، «روبو» و «گپ جی‌پی‌تی» بالا آمدند. هرسه آنها برای ورود به شماره تلفن نیاز داشتند که همین امر، بسیاری را از ورود و کار کردن با آنها پشیمان می‌کند. همچنین از بین این سه، «روبو» و «گپ جی‌پی‌تی» هر دو به‌محض سؤال پرسیدن پاسخ می‌دهند: «متأسفانه به‌علت اختلالات اینترنت و عدم پایداری زیرساخت اینترنتی کشور برای خدمت‌رسانی به تمام کاربران، موقتاً به‌صورت محدود و ضعیف‌تر تنها برای کاربرهای دارای بسته‌ فعال است. در تلاش برای راه‌اندازی مجدد خدمات رایگان و افزایش کیفیت پاسخ‌دهی هستیم.» و ارزان‌ترین بسته آنها ۱۹۸ هزار تومان است. حتی هوش مصنوعی پیام‌رسان بله هم صرفاً برای کاربران با «اشتراک ویژه» فعال است.«زیگپ» هم بعد از پاسخ دادن به چهار سؤال، آن‌هم با کندی، اخطار داد: «کاربر عزیز انرژی‌های رایگانت به اتمام رسید. می‌تونی با لمس کلید خرید اشتراک به بخش خرید اشتراک بری و بسته‌ای که دوست داری رو بخری». هوش مصنوعی در پاسخ به سؤال «در زمان قطع اینترنت چگونه به سایت‌های داخلی دسترسی داشته باشم؟» به نصیحت رو آورد و نوشت: «اگر دسترسی به اینترنت محدود شده باشه، بهتره منتظر باشی تا مشکل از طریق مسیرهای رسمی حل شه. در حین قطعی اینترنت، بهتره به محدودیت‌ها احترام گذاشته و از روش‌های غیرقانونی یا غیراخلاقی پرهیز کنی.»

حالا بعد از گذشت تقریباً ۹ روز از قطعی اینترنت، ناکارآمدی مرورگرهای داخلی مشخص شده است. همچنین، به‌نظر می‌سد هوش‌های مصنوعی داخلی هم فرصت را برای کسب درآمد از استیصال مردم مناسب دیده‌اند و می‌خواهند از این آب گل‌آلود ماهی بگیرند. البته آخرین اخبار نشان می‌دهد دو درصد از کاربران به اینترنت جهانی متصل شده‌اند و باید دید در آینده نزدیک چه اتفاقی برای اینترنت کشور خواهد افتاد.