آمار سازمان گردشگری ملل متحد بیانگر این است که کشورهای خاورمیانه پس از بحران کووید توانسته‌اند رکوردهای گردشگری در این منطقه را جابه‌جا کنند. براساس اعلام این سازمان، خاورمیانه قوی‌ترین عملکرد را در جذب گردشگر داشت و ورود گردشگران ۳۲ درصد بیشتر از سال ۲۰۱۹ بود. آمار قابل‌توجه امارات، عربستان، قطر، عمان و ترکیه و درعین‌حال تلاش‌های عراق برای بازگشتن به بازار گردشگری منطقه و دنیا نیز مؤید همین مسئله است. در این میان، کشور ما با بحران‌های پی‌درپی مواجه است و در سال‌های اخیر گردشگری رکودی بی‌سابقه را تجربه کرده است. 

رنسانس گردشگری در خاورمیانه

برخلاف دیدگاهی که وزیر امور خارجه کشور درباره وضعیت گردشگری خاورمیانه دارد، کشورهای منطقه رؤیای قطب گردشگری جهان شدن را در سر می‌پروانند و در راستای همین رؤیا سرمایه‌گذاری و سیاستگذاری‌های کلان دارند. صنعت گردشگری خاورمیانه و شمال آفریقا (MENA) به‌گواه آمارهای بین‌المللی در سال ۲۰۲۵، رشد بی‌سابقه‌ای را تجربه می‌کند؛ رشدی که حاصل پروژه‌های عظیم و اصلاحات سیاستی است. 

شاید بد نباشد که به تعبیر Middle East Briefing برای این تغییر رویکرد استناد کنیم که: «منطقه خاورمیانه در حال تجربه نوعی رنسانس در گردشگری و هتلداری است؛ تحولی که با راهبردهای ملی جاه‌طلبانه، سرمایه‌گذاری‌های زیرساختی در مقیاس بی‌سابقه و تداوم روند بهبود پس از کرونا هدایت می‌شود.» این رسانه در گزارشی جامع سیاست‌های گردشگری کشورهای منطقه خاورمیانه را زیر ذره‌بین برده و وضعیت گردشگری آنها را در سال ۲۰۲۵ بررسی کرده است. به‌باور نویسنده این گزارش، در سال ۲۰۲۵ گردشگری به یکی از ارکان اصلی تنوع‌بخشی اقتصادی تبدیل شده و حجم بی‌سابقه‌ای از سرمایه‌های دولتی و خصوصی را جذب کرده است. دولت‌ها در سراسر خلیج‌فارس و شمال آفریقا، گردشگری را به‌عنوان موتور رشد بلندمدت بازتعریف می‌کنند. پروژه‌های عظیم در عربستان سعودی، گردشگری فرهنگی و رویدادمحور در امارات و قطر، و احیای میراث تاریخی در مصر و مراکش، جذابیت جهانی منطقه را دگرگون کرده‌اند. در همین حال، بازارهای کوچک‌تر مانند عمان و تونس با تکیه بر توسعه پایدار و اصلاحات سیاستی، در پی جذب گروه‌های جدید گردشگران و سرمایه‌گذاری خارجی هستند.

چشم‌انداز جاه‌طلبانه

برنامه‌های بلندپروازانه‌ همسایگانمان برای چشم‌انداز ۲۰۳۰ ارقام قابل‌توجهی را هدفگذاری کرده‌اند. عربستان هدف ۱۵۰ میلیون گردشگر تا ۲۰۳۰ را دنبال می‌کند، مصر به‌دنبال ۳۰ میلیون گردشگر تا ۲۰۲۸ است و سایر کشورها نیز اهداف جاه‌طلبانه مشابهی تعیین کرده‌اند. گزارش Middle East Briefing در بررسی موردی کشورها امارات را «قدرت بلامنازع گردشگری منطقه» می‌داند. دبی در هشت ماه نخست سال ۲۰۲۵ نزدیک به ۱۲.۵ میلیون گردشگر بین‌المللی جذب کرد (پنج درصد رشد سالانه) و انتظار می‌رود این عدد تا پایان سال به ۱۹.۵ میلیون نفر برسد. 

براساس اخبار رسمی اعلام‌شده از سوی امارات‌، این کشور هدف ۵۵ میلیون گردشگر تا ۲۰۳۰ را دنبال می‌کند. برای تحقق این هدف اقداماتی از قبیل ایجاد جاذبه‌هایی مانند لوور ابوظبی، موزه آینده، توسعه جدید پارک‌های دبی و رویدادهای بین‌المللی بزرگ و توسعه زیرساخت‌های اقامتی صورت گرفته است. سیاست‌های حامی سرمایه‌گذاری، مانند ویزای طلایی بلندمدت، یکی از مشوق‌ها برای جذب سرمایه‌گذاران است. آمار می‌گویند در نیمه نخست ۲۰۲۵، هتل‌های امارات ۷.۱ میلیارد دلار درآمد داشته و به ضریب اشغال ۸۰.۵ درصد رسیده‌اند.

عربستان هم چشم‌انداز بلندپروازانه‌ای در گردشگری ترسیم کرده است و فارغ از درآمد سالانه از حج، به‌دنبال ارائه تصویری جدید از خود در جهان است و برای رسیدن به این مقصود، در زمینه‌های مختلف از ورزش و موسیقی گرفته تا سینما و مدلینگ سرمایه‌گذاری‌های بلندمدت داشته است. این کشور بیش از یک تریلیون دلار در زیرساخت‌ها و جاذبه‌های گردشگری سرمایه‌گذاری کرده و پروژه‌هایی چون نئوم، دریای سرخ، الدرعیه و قدیه در پی معرفی عربستان به‌عنوان کشوری پیشرو در جهان آینده‌اند. به‌باور صاحب‌نظران، عربستان با ترکیب آزادسازی سیاستی، سرمایه‌گذاری عظیم و بازاریابی راهبردی، در حال تبدیل شدن به قطب جهانی گردشگری است.

قطر در سیاست‌هایی که در حوزه گردشگری اتخاذ کرده، تأکید ویژه‌ای بر موضوعات فرهنگی دارد. آمارهای اعلام‌شده می‌گویند در نیمه نخست ۲۰۲۵، ۲.۶ میلیون گردشگر بین‌المللی وارد این کشور شدند. ضریب اشغال هتل‌ها به ۷۱ درصد رسیده است. رسیدن به این آمار، با توجه به وسعت سرزمینی و تعداد جاذبه‌های این کشور، می‌تواند نتیجه این باشد که سیاستگذاران قطر به‌خوبی با زبان بازاریابی بین‌المللی آشنا هستند.

مروری بر تمام این آمارها و مطالعه اقدامات کشورهای همسایه نشان می‌دهد فارغ از مسئله امنیت که یکی از مهمترین فاکتورها در جذب گردشگر است، دولت‌های منطقه با ارائه مشوق‌های مالی، اصلاحات قانونی، تسهیل ویزا، مناطق ویژه گردشگری و مدل‌های مشارکت دولتی-خصوصی، بستر جذابی برای سرمایه‌گذاری خارجی ایجاد کرده‌اند. تقویت و توسعه زیرساخت‌ها در عین تبلیغات خلاقانه و درست، آنها را تبدیل به کشورهای «گردشگرپسند»ی کرده است که حساب ویژه‌ای روی درآمد حاصل از گردشگری باز کرده‌اند. اصرار امارات، قطر و عربستان برای میزبانی رویدادهای بزرگ و مطرح بین‌المللی زمینه را برای جذب سرمایه و به‌تبع آن، گردشگران از سراسر دنیا فراهم می‌کند. آنها خوب می‌دانند منزوی ماندن و انکار این انزوا چه آسیبی به وجهه بین‌المللی و اقتصادشان می‌زند.

هرچند وزیر امور خارجه کشور بر این باور است که خاورمیانه در شرایطی «گردشگرپسند» قرار ندارد، اما بررسی‌ها نشان می‌دهد این وضعیت بیش از آنکه ویژگی کلی منطقه باشد، به ایران محدود شده است؛ چراکه حتی عراق نیز در سال‌های اخیر با سرمایه‌گذاری هدفمند و برنامه‌ریزی مشخص، حضور در فهرست مقاصد گردشگری جهانی را به یکی از محورهای سیاستگذاری کلان خود تبدیل کرده است. شاید به‌جای نادیده‌گرفتن واقعیت‌ها، بازنگری در سیاست‌ها ضروری باشد تا امکان خروج ایران از فهرست قرمز کشورها و لغو ممنوعیت سفر شهروندانش فراهم شود.