بروکراسی و موانع اداری

در ایران، مسیر سرمایه‌گذاری در انرژی‌های تجدیدپذیر با حجم زیادی از کاغذبازی و استعلام‌های بین‌دستگاهی پر شده است. حتی پیش از آنکه سرمایه‌گذاری عملی آغاز شود، سرمایه‌گذار باید مسیر طولانی اداری را پشت سر بگذارد. زنگنه در توضیح این چالش‌ها می‌گوید:«به نظر من چند مسئله باعث می‌شود روند سرمایه‌گذاری در این حوزه با مشکل روبه‌رو شود. مسئله اول، بروکراسی گسترده میان بخش‌های مختلف دولت است. به‌عنوان یک سرمایه‌گذار، برای شروع کار به زمین نیاز داریم و گرفتن زمین مستلزم دریافت استعلام از حدود پانزده سازمان مختلف است. این فرایند گاهی آن‌قدر طولانی می‌شود که سرمایه‌گذار را خسته می‌کند و او از ادامه مسیر منصرف می‌شود.»

او ادامه می‌دهد: «نمونه دیگری از مشکلات، فرایند ثبت سفارش و تخصیص ارز است. ما برای پروژه‌ها تأمین ریالی انجام می‌دهیم؛ اما برای واردات تجهیزات باید از طریق وزارت صمت و بانک مرکزی اقدام کنیم. این مراحل به دلیل مشکلات ارزی معمولاً بین نه ماه تا یک سال طول می‌کشد. اگر این روند اصلاح نشود، سرمایه‌گذار ممکن است در میانه پروژه دلسرد شود و کار را نیمه‌تمام رها کند.»

تأمین مالی و چالش بانک‌ها

حتی پس از عبور از موانع اداری، مسیر سرمایه‌گذار با یک مانع بزرگ دیگر یعنی تأمین مالی روبه‌رو می‌شود. فشار سیستم بانکی و شرایط وثایق، گاه از اجرای پروژه دشوارتر است. زنگنه توضیح می‌دهد:«حتی درصورتی‌که سرمایه‌گذار بتواند منابع مالی خود را فراهم کند، سیستم بانکی وثایق بسیار سنگینی مطالبه می‌کند که تهیه آن‌ها از خود اجرای پروژه دشوارتر است. به‌این‌ترتیب سرمایه‌گذار در مجموعِ این فرایندها ـ از دریافت زمین و ثبت سفارش تا تهیه وثایق ـ با موانع متعدد روبه‌رو می‌شود و نتیجه این است که یا پروژه را کنار می‌گذارد یا اجرای طرحی که باید طی چهار تا شش ماه انجام شود، به یک‌ونیم تا دو سال می‌رسد. به همین دلیل، باوجوداینکه پروژه‌ها روی کاغذ توجیه‌پذیری مالی مناسبی دارند، توسعه آن‌ها در عمل به‌کندی پیش می‌رود.»

مدل فروش برق و اعتمادسازی

گذشته صنعت برق ایران تجربه‌ای تلخ از فروش برق به دولت به جای بازار آزاد به سرمایه‌گذاران و بانک‌ها داده است. زنگنه با اشاره به سابقه مدل فروش می‌گوید:«در سال‌های گذشته مدل فروش برق تجدیدپذیر صرفاً B2G بود؛ یعنی برق فقط به دولت فروخته می‌شد. دولت هم به دلیل کسری بودجه همیشگی، در بازپرداخت تعهدات خود تأخیر داشت و همین مسئله موجب بدبینی سرمایه‌گذاران و نظام بانکی نسبت به پروژه‌های صنعت برق به‌طورکلی و تجدیدپذیرها به طور خاص شده بود. اکنون با راه‌اندازی “تابلوی سبز” شرایط بهتر شده اما هنوز زمان لازم است تا اعتماد ازدست‌رفته دوباره احیا شود و سرمایه‌گذاران و بانک‌ها با اطمینان بیشتری به این روش اتکا کنند.»

او با اشاره به تجربه تلخ بانک‌ها در گذشته اضافه می‌کند: «بانک‌ها تجربه ناخوشایندی از پرداخت وام به صنعت برق دارند. در گذشته، بخشی از وام‌های صندوق توسعه ملی به نیروگاه‌های حرارتی پرداخت شد و به دلیل قیمت‌گذاری تکلیفی و عمل‌نکردن دولت به تعهداتش، برخی سرمایه‌گذاران نتوانستند اقساط خود را بازپرداخت کنند و همین موضوع نگاه صندوق و بانک‌ها به صنعت برق را منفی کرد. اما اکنون شرایط تغییر کرده است. در بسیاری از پروژه‌ها دیگر دولت طرف قرارداد نیست و فروش برق به‌صورت B2B انجام می‌شود؛ یعنی نیروگاه‌ها برق خود را مستقیم به صنایع می‌فروشند.»

دبیر انجمن انرژی‌های تجدیدپذیر ایران توضیح می‌دهد:««شاید این پرسش مطرح شود که چرا پنج سال پیش چنین امکانی وجود نداشت. دلیلش این است که در آن زمان به‌خاطر تعرفه‌های بسیار پایین و یارانه‌ای، هیچ انگیزه‌ای برای صنایع وجود نداشت تا برق خود را از نیروگاه‌ها خریداری کنند و اگر هم چنین کاری می‌کردند، قیمت‌ها بسیار پایین بود. اما پس از تصویب قوانینی مانند “قانون مانع‌زدایی از توسعه صنعت برق” که بر اساس ماده سه آن دولت تعهدی به تأمین برق صنایع بزرگ ندارد و طبق مواد شش و هفت تعرفه برق مصرف‌کنندگان خانگی، تجاری و اداری در صورت مصرف بالاتر از الگو به شکل تصاعدی افزایش پیدا می‌کند، بازار جدیدی شکل گرفته است. اکنون حدود نیمی از مشتریان صنعت برق دیگر برق یارانه‌ای دریافت نمی‌کنند یا تعرفه آن‌ها کاملاً از حالت یارانه‌ای خارج شده است. این تحولات نشان می‌دهد صنعت برق امروز شرایطی متفاوت از چهار سال پیش دارد و ریسک‌های سیستماتیک گذشته تا حد زیادی از بین رفته یا بسیار کاهش پیدا کرده است.»

نامتوازن بودن توسعه و برتری نیروگاه‌های خورشیدی

توسعه تجدیدپذیرها در ایران هنوز یکجانبه و نامتوازن است و خورشیدی‌ها در صدر این رشد قرار دارند. زنگنه درباره دلیل این پیشتازی می‌گوید:«نیروگاه‌های خورشیدی در مقایسه با نیروگاه‌های بادی دو مزیت اصلی دارند. نخست اینکه نیروگاه خورشیدی اقتصاد مقیاس ندارد؛ یعنی سرمایه‌گذار می‌تواند از مقیاس پنج کیلووات تا ۵۰۰ یا حتی هزار مگاوات نیروگاه احداث کند. هر مقدار سرمایه‌ای که وجود داشته باشد، می‌توان متناسب با آن نیروگاه ایجاد کرد. اما در نیروگاه‌های بادی چنین امکانی وجود ندارد و این نیروگاه‌ها به اقتصاد مقیاس وابسته‌اند. با اندکی اغماض می‌توان گفت احداث نیروگاه بادی با ظرفیت کمتر از ۳۰ مگاوات توجیه‌پذیر نیست و برای اقتصادی‌بودن پروژه حداقل باید چنین ظرفیتی ایجاد شود. این میزان سرمایه‌گذاری برای بخش بزرگی از سرمایه‌گذاران دشوار است.»

او اضافه می‌کند:«دومین مزیت نیروگاه‌های خورشیدی سرعت بالای ورود آن‌ها به مدار است. در شرایطی که یک صنعت یا کارخانه با قطعی مداوم برق مواجه است و به دنبال راهکاری برای تأمین انرژی پایدار است، نیروگاه خورشیدی که ظرف شش ماه قابل بهره‌برداری است، گزینه جذاب‌تری نسبت به نیروگاه بادی محسوب می‌شود که راه‌اندازی آن حدود یک‌ونیم سال زمان می‌برد. مزیت سوم ـ اگرچه به‌اندازه دو مورد قبل تعیین‌کننده نیست ـ سادگی راه‌اندازی و بهره‌برداری نیروگاه خورشیدی در مقایسه با سایر نیروگاه‌های تجدیدپذیر، از جمله نیروگاه بادی است.»