سال‌ها توسعه انرژی‌های تجدیدپذیر در ایران بر یک فرمول ساده استوار بود: نیروگاه بساز، برق را با قرارداد «خرید تضمینی» به دولت بفروش و منتظر دریافت مطالبات بمان. این مدل در سال‌های نخست برای توسعه نیروگاه‌های خورشیدی و بادی جذاب بود، چون ریسک فروش برق را کاهش می‌داد و سرمایه‌گذار از ابتدا مشتری خود را می‌شناخت. اما به‌تدریج شرایط اقتصادی این مدل را فرسوده کرد. جهش نرخ ارز، افزایش هزینه تجهیزات، تحریم‌ها و محدودیت منابع مالی دولت باعث شد مطالبات نیروگاه‌ها با تأخیر پرداخت شود. از سوی دیگر، نرخ‌های خرید تضمینی نیز متناسب با تورم و هزینه‌های جدید اصلاح نشد. نتیجه، کندشدن توسعه تجدیدپذیرها و افزایش بی‌اعتمادی در میان سرمایه‌گذاران و حتی بانک‌ها بود. هم‌زمان، ناترازی برق به یکی از چالش‌های مهم اقتصاد ایران تبدیل شد و سیاست‌گذاران را به سمت مسیرهای تازه برای توسعه برق پاک سوق داد. یکی از مهم‌ترین این مسیرها «تابلوی سبز» در بورس انرژی است؛ بازاری که برق تجدیدپذیر را میان تولیدکنندگان و مصرف‌کنندگان بزرگ قابل‌معامله می‌کند. بااین‌حال این پرسش همچنان مطرح است: آیا تابلوی سبز می‌تواند به رونق سرمایه‌گذاری در برق تجدیدپذیر و کاهش فشار بر شبکه کمک کند، یا صرفاً تجربه‌ای تازه در اقتصاد همچنان دستوری برق ایران خواهد بود؟

در سال‌های اخیر، بحث تنوع‌بخشی به منابع انرژی و توسعه انرژی‌های تجدیدپذیر در ایران، از یک انتخاب به یک ضرورت جدی تبدیل شده است؛ ضرورتی که در یک سال گذشته و در سایه دو جنگ و پیامدهای آن، بیش از همیشه خود را نشان داده است. بااین‌حال، سبد انرژی کشور هنوز از توازن فاصله دارد و در این میان، انرژی بادی با وجود ظرفیت‌های قابل‌توجه، سهمی بسیار محدودی را به خود اختصاص داده است. «کامبیز شجاعی»، مدیرعامل شرکت «صبانیروطوس»، معتقد است نبود نگاه توسعه‌محور و تداوم چالش‌های مالی و مدیریتی، از مهم‌ترین دلایل این عقب‌ماندگی است.

در پی برگزاری رویداد نوآوری مسئله‌محور ساتبا با تمرکز بر تحول دیجیتال و هوش مصنوعی در شتاب‌بخشی توسعه نیروگاه‌های تجدیدپذیر، از برترین ایده‌ها و شرکت‌های دانش‌بنیان و باهدف تسریع فرایندها، کاهش خطای انسانی و تقویت حکمرانی داده‌محور در صنعت انرژی‌های تجدیدپذیر تقدیر شد.

سازمان انرژی‌های تجدیدپذیر و بهره‌وری انرژی برق (ساتبا) در واکنش به انتشار برخی مطالب در فضای مجازی درباره انباشت پنل‌های خورشیدی، با ارائه توضیحاتی فنی و زیست‌محیطی، این ادعاها را اغراق‌آمیز و غیرعلمی دانست و بر قابلیت بازیافت بالا و مزایای محیط‌زیستی انرژی خورشیدی تأکید کرد.

با وجود سوددهی آشکار صنعت انرژی‌های تجدیدپذیر روی کاغذ، در عمل پروژه‌ها در صف طولانی بروکراسی، کمبود منابع مالی و کندی در فروش برق گرفتار مانده‌اند و بسیاری نیمه‌تمام رها می‌شوند. سرمایه‌گذاران، حتی وقتی منابع خود را آماده می‌کنند، با موانع اداری و بانکی پیچیده‌ای مواجه‌اند که اجرای یک پروژه چهار تا شش ماهه را به یک‌ونیم تا دو سال می‌کشاند. محمد امین زنگنه، دبیر انجمن انرژی‌های تجدیدپذیر، در گفت‌وگو با «پیام ما» این موانع را از نزدیک تشریح می‌کند و توضیح می‌دهد چرا نیروگاه‌های خورشیدی نسبت به سایر منابع جلوتر هستند و مسیر توسعه انرژی‌های تجدیدپذیر در ایران نامتوازن است.

شرکت کرچنر سولار گروپ ایرانیان امسال نیز، با حضور فعال و پررنگ خود در بیست‌وپنجمین نمایشگاه بین‌المللی صنعت برق ایران و پانزدهمین نمایشگاه بین‌المللی انرژی‌های تجدیدپذیر و بهره‌وری انرژی برق، توجه بسیاری از فعالان و مدیران این حوزه را به خود جلب کرد.

علی نقوی، مدیرعامل شرکت ماهتاب انرژی پاسارگاد می گوید که با توجه به محدودیت‌هایی که در تخصیص ارز داریم، دولت به منابع ارزی بهتری دسترسی دارد و می‌تواند بخشی از واردات را انجام دهد. اما به گفته او این واردات و تجهیزات باید در مقیاس‌های بزرگ‌تر مورد استفاده قرار گیرد.

سال‌هاست درباره توسعه انرژی‌های تجدیدپذیر صحبت می‌شود، اما واقعیت میدانی، تصویر دیگری دارد. اگرچه نیروگاه‌های خورشیدی با سرعت بیشتری پیش رفته‌اند، اما پروژه‌های بادی، زیست‌توده و زمین‌گرمایی همچنان در حاشیه مانده‌اند. بسیاری از تصمیم‌ها نه براساس یک برنامه‌ریزی منسجم، بلکه در قالب بخشنامه‌ها و ابلاغ‌های ناگهانی اتخاذ می‌شوند؛ دستورهایی که در مدت کوتاهی می‌توانند قواعد سرمایه‌گذاری را کاملاً دگرگون کنند. این درحالی‌است که برنامه توسعه هفتم، هدف ساخت ۱۲ هزار مگاوات نیروگاه تجدیدپذیر را پیش‌بینی کرده است؛ هدفی که بدون اصلاح جدی سازوکارهای مالی، ارزی و نهادی، دور از دسترس خواهد بود. در گفت‌وگوی پیش‌ رو، «امیر طالبی طرقبه»، مدیرعامل شرکت شایان شار کیش و عضو انجمن انرژی‌های تجدیدپذیر، از دلایل کندی توسعه، تصمیم‌های متناقض و آثار ورود مستقیم دولت به عرصه اجرا سخن می‌گوید.