به گواه آمار، میانگین بارندگی بلندمدت این استان که ۳۰۲ میلی‌متر بوده، در سال آبی جاری به ۱۷۱ میلی‌متر کاهش یافته است. افت چشمگیر بارش‌ها نشان می‌دهد فشار بر منابع آب زیرزمینی استان بیشتر شده و زمین را به‌سمت فرونشست سوق داده است. ۹۶ محدوده مطالعاتی ممنوعه و ممنوعه بحرانی در فارس با پدیده فرونشست مواجه‌اند. 

بیش از ۶۴ هزار حلقه چاه مجاز و غیرمجاز متهمان ردیف اول فرونشست‌ها در این استان‌اند. چاه‌های مجاز سالانه حدود چهار هزار و ۶۰۰ میلیون مترمکعب و چاه‌های غیرمجاز ۹۰۰ میلیون مترمکعب آب این استان را می‌بلعند و این در دو دهه گذشته منجر به کسری مخزن، معادل ۸۱۶ میلیون مترمکعب در سال شده است.

در همین رابطه «علی بیت‌اللهی»، عضو هیئت‌علمی مرکز تحقیقات راه، مسکن و شهرسازی، به «پیام ما» می‌گوید: «براساس ارزیابی در مقیاس کشوری مطالعه حاضر، حدود ۱۰درصد از وسعت سرزمینی کشور در معرض خطر فرونشست زمین است، اما در همین بخش از محدوده‌های در معرض خطر فرونشست زمین در ایران، بخش‌های وسیعی از کلانشهرها، شهرهای بزرگ و آبادی‌های متعدد واقع شده است؛ فقط تعداد شهرهای واقع بر پهنه‌های فرونشستی به حدود ۷۵۰ شهر می‌رسد. خراسان‌رضوی، تهران، اصفهان، کرمان و فارس از جمله استان‌های با وسعت بالای پهنه‌های فرونشستی زمین هستند.»

آینده فرونشست فارس، با خشکیدن مهارلو

بیت‌اللهی که مشاور رئیس سازمان محیط‌زیست در حوزه فرونشست زمین است، در بررسی وضعیت فرونشست در استان فارس، به نقشه تجمیعی فرونشست زمین در ایران استناد می‌کند که حاصل برهم‌نهی تمامی مطالعات دردسترس و انجام‌یافته توسط مؤلف و سایر مراجع معتبر داخلی و خارجی است. او می‌گوید: «پدیده فرونشست در ۳۷ شهرستان در حال توسعه و رخداد است. مساحت کل پهنه‌های فرونشستی استان فارس بیش از ۲۰ هزار کیلومتر مربع برآورد می‌شود که بیش از ۱۵ درصد مساحت کل استان تحت تاثیر این پدیده قرار گرفته است.»

به‌گفته او، استان فارس از نظر وسعت و مساحت پهنه‌های فرونشستی، بعد از خراسان رضوی در رتبه دوم کشوری قرار می‌گیرد و همین رتبه معرف ریسک بالای فرونشست زمین در این خطه است.

عضو هیئت‌علمی مرکز تحقیقات راه، مسکن و شهرسازی، بزرگترین پهنه‌های فرونشستی استان فارس را گستره‌های مرودشت و جهرم-فسا و خنج می‌داند و ادامه می‌دهد: «در سال‌های اخیر از جنوب‌شرق کلانشهر شیراز پدیده فرونشست زمین شروع به توسعه به‌سمت محدوده مرکزی شهر کرده است که پیش‌بینی می‌شود با تشدید کم‌آبی دریاچه مهارلو، این روند در آینده تشدید شود.»

چنان‌که بیت‌اللهی می‌گوید، از ۱۰۲ شهر استان فارس ( آمار سال ۱۳۹۵) ۵۰ شهر، بر روی پهنه‌های فرونشستی یا در مجاورت آن واقع شده‌اند. پرجمعیت‌ترین شهرهای واقع در پهنه‌های فرونشستی و مجاورت آن، شیراز، مرودشت، جهرم، فسا، کازرون، داراب، فیروزآباد و نورآباد هستند که حداقل بخشی از مساحت شهری این کانون‌های جمعیتی در پهنه فرونشستی واقع شده است. همچنین، نزدیک به ۱۱۵۵ آبادی بر پهنه‌های فرونشستی شناخته‌شده استان فارس یا در مجاورت آنها واقع شده‌اند؛ جمعیت شهری در معرض خطر فرونشست زمین در این استان حدود سه میلیون و جمعیت روستایی نزدیک به ۶۵۰ هزار نفر تخمین زده می‌شود.

به‌زعم رئیس بخش زلزله‌شناسی مهندسی خطرپذیر  کشور علاوه‌بر سکونتگاه‌های شهری و روستایی، آثار گران‌بهای تاریخی همچون محدوده‌های تخت‌جمشید و نقش‌رستم به‌طور مستقیم تحت‌تأثیر خطر فرونشست زمین واقع شده‌اند. درواقع، حدود دو هزار و ۶۰۰ هکتار از مساحت بافت‌های فرسوده شهری استان و حدود یک‌هزار هکتار از مساحت بافت‌های تاریخی استان فارس در معرض خطر فرونشست زمین قرار دارد. 

عضو هیئت‌علمی مرکز تحقیقات راه، مسکن و شهرسازی تصریح می‌کند: «بی‌تردید مهمترین اثر زیانبار فرونشست زمین در استان فارس، آثار زیانبار محیط‌زیستی آن است؛ چراکه در اثر افت سطح آب زیرزمینی و شروع تراکم لایه‌های زیرسطحی، میزان نفوذپذیری و قابلیت انتقال محیط زیرسطحی و آبرفتی به‌طور قابل‌ملاحظه‌ای روبه‌کاهش می‌گذارد، میزان تخلخل لایه‌ها کم و امکان آبگیری مجدد آنها به‌تدریج از بین می‌رود و در این حالت آبخوان استعداد ذخیره و انتقال آبی خود را از دست می‌دهد و محیط‌زیست کشور با مرگ آبخوان‌ها مواجه می‌شود.» 

به‌عقیده او، افت سطح آب علاوه‌بر فرونشست زمین که یکی از چالش‌های بزرگ در استان فارس است و به‌دلیل ضرورت برداشت از عمق‌های تحتانی، منجر به افزایش میزان شوری آب استحصالی از چاه‌ها می‌شود که این امر بیشترین خسارت را بر کیفیت و کمیت کشاورزی استان وارد خواهد کرد.

در انتظار ابلاغ مقررات فرونشست

بیت‌اللهی بر لزوم اقدام ضروری برای کاهش خطر فرونشست زمین در استان فارس و در کل کشور تأکید می‌کند و می‌گوید: «با توجه به وسعت پهنه‌های فرونشستی زمین در ایران و به‌ویژه در استان فارس، لازم است تا هر چه سریع‌تر اقدامات جدی و قابل اندازه‌گیری و مستمر صورت پذیرد تا پایداری در توسعه تضمین شود.»

به‌گفته او، بیت‌اللهی براساس تجربه کار در مناطق فرونشستی ایران و ارزیابی دقیق نقاط ضعف و قوت‌های موجود، راهکار اساسی کاهش خطرات فرونشست زمین، تدوین و تصویب «مقررات ملی فرونشست زمین» است؛ مقرراتی که مباحث مختلفی چون آب، کشاورزی و روش‌های آبیاری، مستحدثات و زیرساخت‌ها و شریان‌های حیاتی و همچنین، آثار تاریخی و بناهای میراث‌فرهنگی را در خود جای داده است و باید از سوی عالی‌ترین مقام اجرائی کشور به‌صورت لازم‌الاجرا، ابلاغ شود.

او محورهای عمده تدوین مقررات ملی فرونشست زمین با هدف کاهش خطرات آن در گستره‌های استانی و کشور را شامل، مقررات و اقدامات در حوزه کاهش خطر فرونشست زمین، کاهش در معرض قرارگیری المان‌های آسیب‌پذیر، کاهش آسیب‌پذیری المان‌های واقع در معرض خطر فرونشست زمین می‌داند و می‌گوید: «این مقررات، حوزه‌های متعددی را دربرمی‌گیرد و ضرورت اقدام هماهنگ و همه‌جانبه برای حصول به موفقیت الزامی است.»

توهم پرآبی و نسخه دیرهنگام آبخیزداری

«اکبر پورداج»، کارشناس ارشد زمین‌شناسی، به «پیام ما» می‌گوید: «توهم پرآبی، تفکر جزیره‌ای حاکم در کشور، دوری بیش از حد سیاست‌های جهادکشاورزی و وزارت نیرو و فقدان نگاه درازمدت، نقش تأثیرگذار کنشگران در مجموعه وزارتخانه‌ها و همچنین خالی بودن تأثیر آنها در سیاستگذاری‌های آبی، مجموعه عواملی هستند که درنهایت شرایط کنونی را خلق کرده است.»

به‌عقیده او، نوع کاربری مناطق مختلف کشور انطباقی با اسناد آمایش سرزمین ندارد و برنامه‌های آبخیزداری پس از نابودی منابع آب و خاک نسخه دیرهنگامی است که در سایه کاهش بارش‌ها و ضعف منطقی در برنامه‌های سدسازی پررنگ و پرطرفدار شده است.

این فعال حوزه آب و خاک با توضیح اینکه پدیده فرونشست در مقیاس محلی و کلان با برداشت آب از آبخوان‌ها و خالی شدن آب بین‌ذره‌ای تشدید می‌شود و می‌تواند به‌همراه دیگر رخدادها ظهور کند، ادامه می‌دهد: «نشست تفریقی و به‌دنبال آن ایجاد فیشرها (شکاف‌های بزرگ) در دامنه‌های کوهستانی و مناطق پرشیب‌تر و حدفاصل دشت و کوهستان، ایجاد فروچاله‌ها به‌دلیل عملکرد رخساره‌های انحلالی و تغییرات هیدرولوژیکی و هیدروژئولوژیکی ناشی از تأثیر صفحات و پهنه‌های گسلی و فروریختگی زیر دشت و فرونشست کلی دشت که معمولاً غیرمحسوس و خزنده و در مقیاس وسیع پیش می‌رود، سه پدیده‌ای هستند که عموماً با برداشت قهقرایی سفره‌های آبی و تغییر کاربری باغی و فشار بر منابع آبی و افزایش عمق برداشت از آبخوان‌ها ارتباط مستقیم دارد.»

پورداج با اشاره به سختی و غیرممکن بودن تغذیه آبخوان‌ها می‌گوید: «سیاست آبخیزداری و تغذیه مصنوعی در شرایطی که برنامه‌های تولید گفتمان علمی و آگاهی‌بخش و اقدامات فنی-اجتماعی و ترویجی جایگاهی نداشته باشد، مصارف آب از منابع موجود پیشی بگیرند و مدیریت صحیح مصرف حاکم نشود و از رشد قارچ‌گونه حفاری چاه و تغییر کاربری‌ها، آن‌هم به‌شکل باغی، پرهیز نشود، کاری عبث و بیهوده است.»

به‌گفته او، این برداشت‌ها نابودی مزارع، کشتزارها، منابع آبی و غیرقابل‌بازگشت شدن بافت متراکم‌شده آبخوان، کاهش ظرفیت آبدهی آن، برچیده شدن کاربری پیشین دشت و همچنین تشدید تنش‌های مختلف اجتماعی، محیط‌زیستی، امنیتی و خسارت‌های اقتصادی گسترده را در پی خواهد داشت.