پاسارگاد که در دنیای باستان با باغ‌های سرسبز و آب‌های فراوانش شناخته می‌شد، امروز با تهدیدات محیط‌زیستی عمیقی روبه‌رو است. رودخانه‌ای که دشت پاسارگاد را سیراب می‌کرد، به‌دلیل ساخت سد سیوند خشک شده است. برداشت‌های بی‌رویه از منابع آب زیرزمینی و تغییراقلیم این دشت را به زمینی سوخته بدل خواهد کرد و فاصله‌ای با متروک شدن ندارد. بحران، باغ شاهی هخامنشیان را احاطه کرده است، اما اقدامی اساسی برای آن انجام نمی‌شود.

«علی موسوی»، باستان‌شناس، معتقد است: «پاسارگاد پیش از هخامنشیان نیز مسکون بوده است. وقتی هخامنشیان به آنجا رسیدند، کوروش بزرگ آن را آباد و به نماد وحدت و یکپارچگی تبدیل کرد.» پاسارگاد، از همان دوران، نه‌تنها به‌عنوان یک مرکز قدرت سیاسی بلکه به‌عنوان مکانی با ویژگی‌های طبیعی و معماری زیبا نیز شناخته می‌شد. به‌گفته موسوی: «آثار موجود در پاسارگاد نشان می‌دهد کوروش با ساخت ساختمان‌های سنگی به‌دنبال نوآوری در سرزمین خویش بوده و پاسارگاد نمادی از یکپارچگی و تلفیق دنیای تکه‌تکه زمان کوروش است که پادشاهان و فرمانروایان در نزاع بوده‌اند و کوروش آنها را یکپارچه ساخت؛ به‌نحوی‌که ۲۰۰ سال وحدت و یکپارچکی بر این مناطق حکمفرما بود.» 

«علی سامی» باستان‌شناس فقید درباره نقش فرهنگی پاسارگاد نوشته است: «پاسارگاد از آن لحاظ که موطن شهریاران هخامنشی و مدفن شخصیت برجسته آن خاندان بود، مقام معنوی خود را نگاهداشت و پیوسته مورد علاقه و احترام شهریاران هخامنشی بوده است؛ به‌طوری‌که برخی مورخان می‌نویسند شاهان پس از کوروش تاجگذاری خود را در پاسارگاد با تشریفات خاص و باشکوهی برگزار می‌کرده‌اند و شاهنشاه در روز تاجگذاری لحظه‌ای جبه کوروش را می‌پوشید و این کار نشان از آن بود که شاه نو باید در نیک‌کرداری و آبادانی و توسعه کشور و ملاطفت با رعایا چون کوروش کوشش کند.»

آرامگاه کوروش؛ یادگار تاریخ

آرامگاه کوروش بزرگ در قلب پاسارگاد قرار دارد و همچنان یکی از مهم‌ترین جاذبه‌های این منطقه است. مورخان یونانی، از جمله اریستوبولوس و آریان، در متون خود به توصیف این آرامگاه پرداخته‌اند. اریستوبولوس در سفر خود به ایران در کنار اسکندر از پاسارگاد و آرامگاه کوروش نوشته است: «مقبره کوروش در باغی دیده می‌شود که مثل برج کوچکی در میان اشجار مستور شده است. در بالای آن یک طبقه دیگر قرار دارد و مدخل باریکی به آن وارد می‌شود.» او در جای دیگری نوشته: «آرامگاه بنیانگذار دودمان شاهان پارس در وسط یکی از باغ‌های شاهی واقع است که آب فراوانی در آن جاری است. درختان زیاد و سبزه و چمن آن را احاطه کرده است. این مقبره به‌شکل برج مربع کم‌ارتفاعی است که درختان کهن بر آن سایه انداخته‌اند. در قسمت فوقانی اتاقی است که تابوت کوروش در آن جای دارد و سقف آن با سنگ پوشیده شده است. در بالای سر آرامگاه به خط و زبان پارسی چنین نوشته است: «ای انسان من پسر کمبوجیه هستم. من شاهنشاهی پارس را بنیان نهادم و بر تمام کشورها فرمانروایی کردم، برای این مقبره به من رشک مبر.»

«آریان»، مورخ قرن دوم میلادی، به زیبایی این آرامگاه اشاره کرده و نوشته است: «چیزی که اسکندر را پس از بازگشت در پاسارگاد مغموم داشت، نبش قبر کوروش بود. مقبره در وسط باغ‌های سلطنتی پاسارگاد واقع است و از هر طرف انبوه درختان و جویبارها و چمن‌های پرپشت بر آن احاطه دارد.»

«ارنست هرتسفلد» باستان‌شناس، درباره پاسارگاد نوشته است: «زیر کاخ -منظور بناهای موجود در پاسارگاد است- محوطه وسیعی قرار دارد که از هر طرف دورادور آن دیواری داشته است. وضعیت متحدالشکل قصرها در داخل آن و خطوط و آثار دیوارها و جاده‌ها و بعضی مجاری آب همه دلالت می‌کند که به‌حقیقت آنجا یک پارک واقعی بوده است و در اطراف آن باغ معلقی شبیه به باغ معلق که «نبوکدنصر»، امپراتور بابل، در بابل برای همسر خود بنا نهاد، وجود داشته است. دروازه این پارک، بنای مجلل و باشکوهی بوده است. تقسیم آن قصر به دو قسمت بیرونی و اندرونی یعنی سرا و حرم خانه هنوز نمایان است.»

«استروناخ»، باستان‌شناس، می‌نویسد: «در متون باستانی فقط یک بار از وسعت، زیبایی و هوای خنک پاسارگاد صحبت شده و آن‌هم در جایی است که از باغ باشکوه اطراف آرامگاه کوروش سخن به میان آمده است. دلبستگی هخامنشیان به احداث باغ، احساسی است که ایرانیان در طول تاریخ خود آن را حفظ کرده‌اند.»

«پی‌یر بریان»، ایران‌شناس فرانسوی، نوشته است: «مؤلفان کلاسیک بر تعداد انبوه درختانی که در محوطه آرامگاه کاشته شده بود، تأکید دارند. آنها از مقبره‌ای می‌گویند که در پردیس شاهی واقع بود. آن را با جنگل مقدسی که انواع درختان در آن کاشته شده بود، احاطه کرده بودند که خوب آبیاری می‌شد و چمن پرپشتی در محوطه باغ روییده بود. حفاری‌هایی که در محل شده است، نشان می‌دهد تمام ساختمان‌های پاسارگاد رو به باغ‌های وسیع گشوده می‌شدند. در این محل یک باغ شاهی کشف شده است که جوی‌های سنگی سراسر آن را می‌پیموده است و در مسیر جوی‌ها و حوضچه‌ها تعبیه شده بود و مجموعه جویبارها از آب رودخانه پلوار استفاده می‌کردند که سراسر دشت را آبیاری می‌کرد.» این رودخانه پس از احداث سد سیوند برای همیشه خشک شد.

مطالعات انجام‌شده توسط هرتسفلد منجر به کشف یک سیستم پیچیده از کانال‌های آبیاری شد. این سیستم در روزگار ساخته‌شدنش بسیار نوآورانه بوده است. بررسی‌ها نشان می‌دهد احتمالاً باغ‌ها شامل درختان بادام، انار و گیلاس بوده‌اند. شبدر، گل‌های رز و شقایق نیز احتمالاً در آنجا شکوفا می‌شده‌اند. با تکیه بر این نتایج برخی معتقدند این مکان علاوه‌بر زیبایی باید معطر بوده باشد.

تهدیدات فرونشست و خطرات زیست‌محیطی

توصیف امروز از پاسارگاد اما متفاوت است. هرچند آرامگاه کوروش همچنان باشکوه در میانه‌ دشت خودنمایی می‌کند و روایتگر تاریخی است که حاکمی عادل و صلح‌جو در این سرزمین رقم زده است. اما وضعیت دشت مطلوب نیست و نگرانی‌هایی برای آینده این مجموعه نفیس جهانی وجود دارد. در روزهای اخیر باز هم یک کارشناس زمین‌شناسی هشدارهایی درباره دشت مرودشت داده است. «علی شهباز» درباره فرونشست در این منطقه گفته است: «در استان فارس تخت‌جمشید، پاسارگاد و نقش‌رستم از مهم‌ترین مکان‌های باستانی در معرض خطر هستند. مناطق اطراف تخت‌جمشید و پاسارگاد، به‌دلیل برداشت بی‌رویه آب برای کشاورزی دچار فرونشست شده‌اند. فرونشست در دشت مرودشت به ۱۴ سانتی‌متر در سال رسیده و می‌تواند سیستم‌های زهکشی و پایه‌های زمین را بی‌ثبات کند. مقبره‌های صخره‌ای نقش‌رستم به‌دلیل فرسایش سنگ و ترک‌خوردگی در معرض خطر هستند.» به‌گفته او، تخلیه آب‌های زیرزمینی در پاسارگاد ممکن است به‌مرور زمان منجر به بی‌ثباتی مقبره کوروش شود. همچنین، بارندگی‌های ناگهانی در دشت مرغاب که با تغییراقلیم تشدید می‌شوند، سکوی سنگی آرامگاه را تهدید می‌کند.

پاسارگاد نیازمند توجه ویژه است. فرونشست زمین در این منطقه می‌تواند تهدیدی جدی برای بقای آثار تاریخی آن باشد؛ آثاری که همچنان باستان‌شناسان در حال مطالعه و بررسی آنها و رسیدن به پاسخ‌های متعددی هستند که درباره دنیای باستان و دوران هخامنشی مطرح است. کارشناسان معتقدند تنها با اتخاذ تدابیر مناسب در زمینه مدیریت منابع آب، می‌توان این بحران را کنترل و از آسیب به میراث جهانی پاسارگاد جلوگیری کرد. شاید آن جدیتی را که برای اعمال محدودیت ورود بازدیدکنندگان در روزهای ابتدایی آبان به پاسارگاد وجود دارد، باید برای کنترل بحران فرونشست در این دشت باستانی پراهمیت به کار بست.