در یکی از خیابان‌های قدیمی لندن، ساختمانی پنجاه‌ساله هنوز ایستاده است؛ ساختمانی که زمانی پرچم سه‌رنگ ایران را بر فراز خود داشت و «خانه‌ نفت ایران» نامیده می‌شد. نیم قرن تمام، آن‌جا دفتر رسمی شرکت ملی نفت در اروپا بود؛ جایی که نفت، زبان دیپلماسی بود و حضور ایران در بازار جهانی انرژی معنا می‌یافت. اما امروز، همان خانه در مسیر مصادره است. دادگاه عالی بریتانیا حکم داده دارایی‌های ایران در خاک این کشور برای پرداخت غرامت به شرکت اماراتی «کرسنت پترولیوم» توقیف شود؛ پرونده‌ای که از دل دو دهه اختلاف حقوقی بیرون آمده، اما معنایش برای امروز فراتر از اقتصاد است: حذف یکی از نمادهای ایران از حافظه‌ جهانی. 

«خانه‌ نفت» یک دفتر تجاری ساده نبود. بخشی از حافظه‌ ملی بود، یادگاری از دورانی که ایران می‌خواست تصویری مدرن و صنعتی از خود به جهان نشان دهد. در دهه‌ ۱۳۵۰ دولت وقت با درآمد سرشار نفت، در پایتخت‌های اروپا و آمریکا دفاتر و املاک رسمی خریداری کرد؛ از لندن و پاریس تا ژنو و نیویورک. خانه‌ نفت لندن با معماری مدرن دهه‌ ۷۰ میلادی، نماد ایران پیشرو بود؛ کشوری که می‌خواست در جهان مدرن دیده شود. اما انقلاب ۱۳۵۷ همه‌چیز را دگرگون کرد. آمریکا نخستین کشوری بود که با فرمان جیمی کارتر دارایی‌های ایران را مسدود کرد؛ بیش از ۱۲ میلیارد دلار در بانک‌ها و شرکت‌ها. بخش اندکی از آن بعدها آزاد شد، اما بخش بزرگ‌تر هرگز بازنگشت. از آن زمان، سیاست خارجی ایران در مدار بی‌اعتمادی قرار گرفت. هر بحران سیاسی، به تحریم تازه‌ای انجامید و هر تحریم، دروازه‌ای دیگر را بست؛ نه‌فقط بر تجارت، که بر اعتماد متقابل ملت‌ها. خانه‌ نفت، در معنای نمادین، «خانه‌ اعتماد» ما بود. جایی که حضور فیزیکی ایران در جهان معنا می‌گرفت. فروپاشی چنین مکان‌هایی یعنی محوشدن تدریجی ایران از حافظه‌ شهری جهان. فهرست بلند ازدست‌رفته‌های ماجرای مصادره‌ها فقط به لندن محدود نیست. دارایی‌های بانک مرکزی ایران در لوکزامبورگ در معرض توقیف قرار گرفت، سهام شرکت نیکو در مالزی تحت پیگرد است، حساب‌های بانکی در ژاپن و کره‌ جنوبی مسدود ماند و آثار باستانی ایران در موزه‌های آمریکا هنوز در انتظار بازگشت‌اند.

در هر مورد، چیزی فراتر از پول از دست می‌رود: بخشی از تصویر ملی ایران از حافظه‌جهانی برآوردها نشان می‌دهد ایران امروز بین ۱۰۰ تا ۱۲۰ میلیارد دلار دارایی بلوکه در جهان دارد، سرمایه‌هایی که بخشی از آنها در معرض مصادره‌های مشابه‌اند. برج ۶۵۰ خیابان پنجم نیویورک (Fifth Avenue) نمونه‌ بارز است: ساختمانی ۳۶ طبقه در قلب منهتن که دولت آمریکا آن را به اتهام نقض تحریم‌ها هدف گرفته است. گرچه دادگاه تجدیدنظر در سال ۲۰۱۹ حکم مصادره را لغو کرد، اما خطر هنوز پابرجاست. از حضور فیزیکی تا حافظه‌ فرهنگی ملت‌ها با نمادهایشان زنده‌اند. وقتی نمادها از میان می‌روند، حافظه‌ جمعی هم تهی می‌شود. خانه‌ نفت فقط یک ساختمان نبود؛ نقطه‌ای بود که ایران، فارغ از سیاست، در جهان حضور داشت. حالا که درها بسته می‌شوند و پرچم‌ها پایین می‌آیند، پرسش این است: در ذهن جهانیان چه تصویری از ایران باقی می‌ماند؟ این روند، تأثیری روانی نیز دارد. جامعه‌ای که بارها شاهد ازدست‌رفتن دارایی‌هایش بوده، به‌تدریج بی‌تفاوت و ازدست‌دادن برایش عادی می‌شود. همین عادت، خطرناک‌تر از خود مصادره است. نابودی حافظه‌ ملی رأی دادگاه لندن شاید در ظاهر فقط حکمی حقوقی باشد، اما در عمق، نشانه‌ شکستی عمیق‌تر است و آن را می‌توان شکستی در حفاظت از حافظه‌ ملی دانشت. از خانه‌ نفت تا برج نیویورک، از موزه‌ها تا حساب‌های بانکی، ردّی از سهل‌انگاری تاریخی دارند؛ ناکامی در تبدیل دارایی به میراث و میراث به هویت. سؤال اینجاست: اگر ما نتوانیم از نمادهای خود در بیرون از مرزها محافظت کنیم، چگونه می‌خواهیم تصویر خود را در ذهن جهانیان بازسازی کنیم؟ در جهانی که کشورها برای حفظ نشان و هویت خود سرمایه‌گذاری‌های عظیم می‌کنند، ایران در حال ازدست‌دادن خانه‌هایی است که زمانی نشانه‌ حضورش در جهان بودند. باید پرسید چه چیز دیگری را از ما خواهند گرفت و ما تا کی به تماشا خواهیم نشست؟