دو سالی است که دیگر آماری از میزان مهاجرت نخبگان به‌صورت رسمی و جامع منتشر نمی‌شود، که البته عدم انتشار آمار به‌معنی توقف مهاجرت این افراد نیست. بااین‌حال، هر از گاهی برخی از مسئولان دولتی یا نمایندگان مجلس، آمارهایی را در برخی حوزه‌ها منتشر می‌کنند که همین آمارها هم نگران‌کننده است. روز شنبه، ۲۹ شهریورماه، وزیر علوم از مهاجرت ۱۲ هزار پژوهشگر نخبه در کشور خبر داد که به‌گفته او، این میزان مهاجرت، رتبه علمی کشور را حداقل سه رتبه کاهش داده است.

«حسین سیمایی صراف»، روز شنبه در نشست خبری با بیان اینکه مهاجرت برای کشور زیان است، گفت: «از سال ۲۰۱۰ تا ۲۰۲۲ ما ۱۲ هزار پژوهشگر داریم که از کشور خارج شدند. اینها کسانی هستند که در ایران تحصیل کردند. ممکن است فارغ‌التحصیلان ارشد، دکتری یا هیئت علمی باشند که از کشور رفته‌اند و در یک نشریه معتبر بین‌المللی با نام یک پژوهشگاه خارجی مقاله منتشر کرده‌اند. این افراد طی یک سال ۲۸ هزار مقاله منتشر کرده‌اند که اگر این تعداد مقاله با نام یک دانشگاه ایرانی منتشر می‌شد، رتبه علمی ۱۴ را داشتیم؛ درحالی‌که الان ۱۷ هستیم».

وزیر علوم به‌دلایل مهاجرت اشاره کرد و گفت: «یکی از این دلایل، اقتصادی است؛ به‌هر‌حال پژوهشگران هم زندگی دارند و با حمایت‌های مالی ما زندگی آنها تأمین نمی‌شود. یکی دیگر از این دلایل، منزلت اجتماعی است که آن‌چنان‌که باید، رعایت نمی‌شود. البته عده‌ای نیز به‌دلیل نبود جذابیت‌ و امکانات پژوهشی در مقصد و به انتخاب‌ شخصی به کشور برمی‌گردند.»

خروج نخبگان سلامت

گفته‌های وزیر علوم درباره خروج این تعداد از پژوهشگران درحالی‌است که آمارهای نگران‌کننده‌ای از خروج دیگر نخبگان کشور وجود دارد. «شاهین آخوندزاده»، معاون تحقیقات و فناوری وزیر بهداشت، درمان و آموزش پزشکی، نیز دو هفته قبل، از مهاجرت صد نفر اول کنکور رشته‌های علوم‌پزشکی کشور خبر داد. او دلیل مهاجرت این افراد را عدم جذب این افراد اعلام کرد.

آخوندزاده‌ همچنین گفت: «نخبگان ایرانی که در رشته‌های علوم پایه به خارج از کشور مهاجرت کرده‌اند، اغلب پس از مدتی به کشور بازمی‌گردند؛ اما متأسفانه در رشته‌های بالینی حاضر به بازگشت به کشور نمی‌شوند. به‌عنوان مثال، یک پزشک متخصص جراح مغز و اعصاب که در آمریکا مشغول به کار است، به‌سختی به کشور برمی‌گردد و پس از پیروزی انقلاب اسلامی، موارد بسیار نادری از بازگشت این افراد را مشاهده کردیم.»

در سال‌های اخیر اگرچه آمار رسمی از تعداد پزشکان مهاجرت کرده از کشور از سوی نهادهای مرتبط ارائه نشده است، بااین‌حال، «حسینعلی شهریاری»، رئیس کمیسیون بهداشت مجلس، در خردادماه ۱۴۰۲ اعلام کرد: «طی دو سال گذشته ۱۰ هزار نفر از جامعه پزشکی کشور مهاجرت کردند و خیلی از استان‌ها با کمبود شدید پزشک، به‌ویژه کمبود جراح، مواجه‌اند و این مشکل می‌تواند در سال‌های آینده کشور را به دردسر بزرگی بیندازد.» خروج این تعداد پزشک طی دو سال موجی از نگرانی برانگیخت. در سال‌های پیش‌ازآن یعنی در بازه ۱۰ ساله ۲۰۱۰ تا ۲۰۲۲ تعداد چهار هزار  نفر از سازمان نظام‌پزشکی درخواست «گود استندینگ (گواهی حسن انجام کار)» کرده بودند که معمولاً نیمی از این افراد مهاجرت می‌کردند. این تعداد در سال‌ ۲۰۲۲ افزایش پیدا کرد و به شش هزار و ۵۰۰ پزشک، شامل دو هزار و ۳۰۰ پزشک متخصص، رسید.

میزان مهاجرت پرستاران نیز دست کمی از پرستاران نبود. براساس اعلام رصدخانه مهاجرت ایران، در سال ۱۴۰۱ تا ۱۴۰۲ حدود دو هزار نفر، یعنی ماهیانه حدود ۲۰۰ نفر، از پرستاران کشور مهاجرت کردند. این تعداد در سال بعد بیشتر شد.

آمارهای رسمی و اعلام‌شده از سوی مسئولان نظام سلامت کشور از کاهش ۳۵ درصدی میزان مهاجرت طی دو سال اخیر در میان نخبگان سلامت کشور (پرستار و پزشک) حکایت دارد. بااین‌حال، محمد شریفی‌مقدم، دبیرکل خانه پرستار، به «پیام ما» می‌گوید: «حداقل در بخش پرستاران این آمارها درست نیست؛ چراکه مسئولان وزارت بهداشت و حتی سازمان نظام پرستاری براساس «گوداستندینگ یا گواهی حسن انجام کار»‌ درخواست‌شده از نظام پزشکی و نظام پرستاری میزان مهاجرت را می‌سنجند.»

به‌گفته شریفی‌مقدم، بسیاری از کشورهای مقصد مانند آلمان و کشورهای حاشیه خلیج‌فارس که در این سال‌ها مقصد پرستاران ایرانی بوده‌اند، نیازی به گوداستندینگ ندارند. به همین دلیل، بسیاری از پرستارانی که مقصد خود را این کشورها انتخاب می‌کنند، درخواست گود استندینگ نمی‌دهند و در آمار اعلامی وزارت بهداشت و سازمان نظام پرستاری لحاظ نمی‌شوند. 

مهاجرت دانشجویان

یکی از شاخص‌های مهاجرت نخبگان، تعداد دانشجویان مشغول به تحصیل در دانشگاه‌های خارجی است که براساس گزارش اکوایران، «شمار دانشجویان ایرانی در خارج از کشور، در سال ۲۰۲۲ حدود ۸۵ هزار و ۷۰۰ نفر بوده است.» این تعداد در سال ۱۹۹۸، ۱۸ هزار و ۲۰۰ دانشجو بود. این نشان می‌دهد طی ۲۵ سال، تعداد دانشجویان ایرانی در حال تحصیل در خارج از کشور، نزدیک به پنج برابر شده است. براساس همین گزارش، مهاجرت دانشجویان سالیانه ۵۰ میلیارد دلار ضرر مالی برای ایران دارد.

این فقط دانشجویان، پژوهشگران، پزشکان و پرستاران نیستند که چمدان خود را می‌بندند و می‌خواهند سرنوشت خود را در کشور دیگری رقم بزنند. امروزه مهاجرت به بخش‌های دیگری نیز سرایت کرده است. آمارهای مختلفی از مهاجرت متخصصان آی‌تی، فعالین حوزه خدمات هتلداری، گردشگری، رستوران‌داری و کارگران ماهر منتشر می‌شود. اگرچه آمار قابل‌اتکایی در این زمینه وجود ندارد، اما همین آمار جسته‌وگریخته نیز نگرانی‌ها در این حوزه را دامن‌ زده است. به‌عنوان مثال، «آرش نجفی»، عضو کمیسیون انرژی اتاق بازرگانی ایران، خردادماه سال ۱۴۰۳ از مهاجرت کارگران ماهر حوزه نفت ابراز نگرانی کرد و گفت: « نیروی کار فنی/ماهر صنعت نفت به‌دلیل تفاوت دستمزدها و شرایط کاری، به کشورهای خلیج‌فارس (و دیگر مناطق) مهاجرت می‌کند.»

اگرچه در دو سال اخیر انتشار آمار رسمی از میزان مهاجرت‌ نخبگان و نیروهای متخصص تقریباً متوقف شده است، بااین‌حال از سخنان برخی از مسئولان پیداست که روند مهاجرت‌ها همچنان ادامه دارد و شواهد نشان می‌دهد این روند تهدیدی برای تأمین نیروی انسانی متخصص کشور است و پیامدهای اقتصادی مهمی نیز به‌دنبال دارد. خروج پژوهشگران و متخصصان از کشور باعث کاهش بهره‌وری علمی و صنعتی، افت کیفیت خدمات درمانی و افزایش هزینه‌های جایگزینی نیروی انسانی شده است. همچنین، سرمایه‌گذاری‌های آموزشی و پژوهشی که برای تربیت این افراد صورت گرفته، بدون بازگشت مستقیم به اقتصاد ملی، به هدر می‌رود و خسارتی مالی و فرصت‌سوزی برای توسعه فناوری و نوآوری کشور به‌همراه دارد.