سال گذشته مشکلات ناشی از تحویل گاز به‌عنوان سوخت پایه نیروگاه‌های کشور مشکلات متعددی در تأمین برق مشترکان بخش‌های مختلف ایجاد کرده بود؛ چالشی که موضوعات زیادی در مورد صنعت گاز کشور، از استخراج و استحصال تا صادرات و فروش مطرح کرده بود. این‌بار اما صحبت‌های دیگری در مورد این صنعت استراتژیک به‌میان آمده است؛ از لزوم سرمایه‌گذاری بر این صنعت اقتصادی کشور تا بهینه‌سازی و بازسازی به‌نفع کاهش هدررفت.

اعداد اعلام‌شده از سوی مدیران صنعت گاز کشور که در نشست خبری «همایش بین‌المللی فرصت‌های سرمایه‌گذاری و تأمین مالی در صنعت، نفت، گاز و پتروشیمی» حضور داشتند، تکان‌دهنده بود و البته سرفصل جدیدی را نشان می‌دهد که کمتر مورد توجه قرار گرفته‌ است: «خروج گاز پنهان»‌.

هدررفت ۸۰ میلیارد دلاری

«علی‌اصغر رجبی»، مدیر انرژی و کربن شرکت ملی گاز ایران، در این همایش گفت: «تولید و مصرف انرژی در کشور روزانه معادل ۹ میلیون بشکه نفت خام در قالب انواع حامل‌های انرژی مانند برق، گاز، گازوئیل و بنزین است. از این میزان، معادل پنج میلیون بشکه مصرف داخلی دارد، دو میلیون بشکه صادر می‌شود و معادل دو میلیون بشکه نیز هدر می‌رود.»

به‌گفته او، اگر این میزان هدررفت انرژی را در عدد ۳۶۵ روز و قیمت میانگین نفت ضرب کنیم، سالانه معادل ۸۰ میلیارد دلار انرژی از بین می‌رود: «براساس ماده ۴۶ جدول ۱۰ قانون برنامه هفتم توسعه، دولت مکلف است تا پایان اجرای این برنامه، میزان یک میلیون و ۲۸۵ هزار بشکه معادل نفت خام را به چرخه مصرف بازگرداند. اگر میزان هدررفت انرژی را به گاز طبیعی تبدیل کنیم، معادل روزانه ۲۰۰ میلیون مترمکعب گاز خواهد بود، این رقم معادل تولید ۸ فاز از میدان گازی پارس جنوبی است که باید تا پایان برنامه هفتم به چرخه مصرف بازگردد.»

رجبی برای درک بهتر آنچه هدررفت گاز می‌نامد، با مثال‌هایی توضیح داد: «در کشور حدود ۵۸ هزار سالن مرغداری با ۲۱ هزار مشترک گاز وجود دارد که ۳۳ درصد آنها در استان‌های شمالی مانند مازندران، گیلان و گلستان واقع شده‌اند؛ این استان‌ها در انتهای خطوط انتقال گاز قرار دارند. میزان مصرف گاز این مرغداری‌ها سالانه ۲.۴ میلیارد مترمکعب است. دمای آسایش برای پرورش مرغ ۴۲ درجه است، اما به‌دلیل افزایش سطح آمونیاک در سالن‌ها، ناچار به باز کردن درها هستند. این موضوع منجر به هدررفت گاز و افزایش مصرف «دان مرغ» می‌شود. استفاده از سنسورهای اکسیژن و دمپرهای تعویض هوا می‌تواند در کاهش مصرف گاز و دان مرغ تأثیر چشمگیری داشته باشد.»

او ادامه داد: «قیمت هر مترمکعب گاز در بورس انرژی ۱۷ هزار و ۵۰۰ تومان است، درحالی‌که گاز مصرفی خانگی ۲۰۰ تومان، صنایع حدود ۸ تا ۹ هزار تومان و گاز تحویلی به پتروشیمی‌ها تنها ۵۰۰ تومان قیمت‌گذاری می‌شود. این اختلاف قیمت نشان‌دهنده یارانه پنهان عظیمی است که باید مدیریت شود.»

او از سرفصل دیگری صحبت کرد که معمولاً درباره آب مورد توجه قرار می‌گیرد. مفهومی به‌نام «گاز مجازی» یا «گاز پنهان» که کمتر در سیاست‌های تولید کشور مورد نظر برنامه‌ریزان و تصمیم‌گیران قرار می‌گیرد: «همه می‌دانیم که صادرات هر هندوانه به‌معنای خروج مقادیر زیادی آب مجازی از کشور است، امروز نیز در تولید محصولات گلخانه‌ای نظیر فلفل، مقادیر زیادی گاز مصرف می‌شود. به‌نوعی گاز مجازی از کشور خارج می‌شود. کشت گلخانه‌ای به‌دلیل کاهش مصرف آب در سیاست‌های کشاورزی کشور مورد توجه قرار گرفت، اما این توسعه بدون لحاظ مقدار گاز مورد نیاز انجام شد. درحالی‌که می‌شود با استفاده از ادوات ساده‌ای این مصرف را کاهش داد. اما توجهی به آن نمی‌شود.»

افزایش تولید در دستورکار

با وجود همه این گفته‌ها در مورد لزوم کاهش مصرف و بازگرداندن بخشی از گاز استحصال‌شده به بخش‌های دیگر، اما برنامه هفتم تکالیفی مانند افزایش تولید را هم بر گردن وزارت نفت گذاشته است. «عبدالله یونس‌آرا»، مدیر سرمایه‌گذاری شرکت ملی گاز ایران، نیز اعلام کرد در سال گذشته به‌طور میانگین روزانه ۷۶۵ میلیون مترمکعب گاز به مصرف‌کنندگان تحویل داده شده و در همین بازه روزانه ۸۵۰ تا ۹۰۰ میلیون مترمکعب گاز ترش از شرکت ملی نفت ایران دریافت شده است. به‌گفته او، براساس اهداف برنامه هفتم، تا پایان این برنامه باید روزانه یک میلیارد و ۱۵۰ میلیون مترمکعب گاز در کشور مصرف شود و تحویل روزانه به میزان یک میلیارد و ۳۴۰ میلیون مترمکعب افزایش یابد. این درحالی‌است که در فصل زمستان، مصرف روزانه گاز به یک میلیارد و ۱۵۰ میلیون مترمکعب می‌رسد و میانگین سال گذشته ۷۶۰ میلیون مترمکعب بوده است. به‌این‌ترتیب، برنامه هفتم پیشرفت جهش ۳۰ درصدی تولید را تکلیف کرده است: «برای تحقق اهداف توسعه‌ای، حدود ۴۲ میلیارد دلار سرمایه نیاز است. از این رقم، ۱۹ میلیارد دلار مربوط به پالایش، ۱۱ میلیارد دلار در بخش انتقال و مابقی برای توزیع، صادرات و ذخیره‌سازی گاز پیش‌بینی شده است.»

مدیر سرمایه‌گذاری و کسب‌و‌کار شرکت گاز نیز در این نشست گفت: «۷۳ درصد سبد انرژی کشور مربوط به گاز طبیعی است، باید نیروگاه‌های خورشیدی نیروگاه هسته‌ای و سایر منابع انرژی نیز جایگزین شود.»

 به‌گفته «منصوره رام»، ایران با ۳۲ تریلیون ذخیره گازی، دارای دومین ذخایر گازی دنیا و در جایگاه سومین تولیدکننده و چهارمین مصرف‌کننده طبیعی دنیا قرار دارد: «بخش اندکی از گاز تولیدی کشور صادر و بخشی به چاه‌ها تزریق می‌شود، عمده آن به مصرف بخش خانگی می‌رسد و بخشی نیز در صنایع مصرف می‌شود. بنابراین، باید روی سیاست مدیریت مصرف تمرکز کنیم. طبق برنامه هفتم توسعه مصرف گاز در پایان برنامه به روزانه ۱.۱ میلیارد مترمکعب برسد که برای رسیدن به آن نیاز به سرمایه‌گذاری حدود ۴۲ میلیارد دلاری است که باید در طی پنج سال انجام شود که بخشی در اختیار دولت و مابقی باید از بخش خصوصی تأمین شود.»

رام بخشی از مشکل فعلی صنعت گاز کشور را مربوط به موازنه عرضه و تقاضا اعلام کرد: «برای استفاده از بخش خصوصی در تأمین مالی سرمایه‌گذاری در صنعت گاز باید بتوانیم تقاضای این بخش را پوشش دهیم. اولین نگرانی سرمایه‌گذاران بازگشت اصل و سود سرمایه است. بخش خصوصی برای سرمایه‌گذاری تضمین می‌خواهد باید طرح‌های با بازده قابل‌توجه به بخش خصوصی معرفی شود. همچنین، برای رفع ناترازی انرژی باید بروکراسی‌های اداری حذف شود. در حال حاضر بخش خصوصی فقط خریدار گاز مشعل است که میزان اندکی است. بخش خصوصی باید بتواند در بخش تولید سرمایه‌گذاری کند و در افزایش ظرفیت گاز کشور سهیم باشد.»

چهار میلیارد دلار

رام می‌گوید دسترسی هم‌زمان ۹۵ تا ۹۶ درصد جمعیت کشور به برق و گاز سیاست صحیحی نبود: «طرح‌های قابل سرمایه‌گذاری در صنعت گاز بیش از صد طرح‌های بزرگ بالای صد میلیون دلاری است که باید توسط شرکت‌های بزرگ انجام شود. همچنین، با روش تأمین مالی جمعی می‌توان هزینه سرمایه‌گذاری را تا حد زیادی کاهش داد. بازدهی پروژه‌های سرمایه‌گذاری در بخش گاز مناسب است. بازدهی بین ۳۰ تا ۳۵ درصد از استحصال گاز اتان زمینه مناسبی برای سرمایه‌گذاری خواهد بود. پروژه‌های گاز متنوع است و برخی از آنها نیاز سرمایه‌گذاری دو تا سه میلیون دلاری دارند، برخی پروژه‌های بزرگ، مانند پروژه‌های ذخیره‌سازی که شامل ذخیره‌سازی زیرزمینی است، ۷۰۰ تا ۸۰۰ میلیون دلار نیاز دارند.»

او ادامه داد: «بحث هوشمندسازی و جایگزینی دستگاه‌های مصرف گاز مدنظر است و قرار است ۴.۱ میلیون بخاری پرمصرف با بخاری‌های راندمان بالا جایگزین شوند که این کار در حال انجام است و از محل گاز صرفه‌جویی‌شده گواهی صرفه‌جویی برای شرکت‌های مورد نظر صادر می‌شود که می‌توانند این گواهی‌ها را در بورس به فروش برسانند. همچنین، از هوشمندسازی شبکه توزیع گاز و کنتورهای هوشمند در دستورکار است. در این زمینه حدود چهار میلیارد دلار سرمایه‌گذاری مورد نیاز است که در قالب برنامه هفتم پیشرفت پیش‌بینی شده است.»