شهر قدیم قاین چه جایگاهی در تاریخ ایران دارد؟ چرا این محوطه از نظر شما اهمیت دارد؟

تاریخ این منطقه را قبل از اسلام به‌صورت کلی می‌دانیم اینکه کل خراسان به دو قسمت تقسیم شد، شمال خراسان متعلق به پارت‌ها و جنوب آن متعلق به ساگارتی‌ها بود، قاین جزو سرزمین ساگارتی‌ها بود. تاریخ این منطقه اما پس از اسلام، به‌خصوص در صدر اسلام، واضح‌تر شده است. در سال ۲۴ هجری، مسلمانان به قصد فتح خراسان از جنوب ایران حرکت کردند و از طریق فارس و یزد به طبس رسیدند و طبس را «دروازه ورود اسلام به خراسان» نامیدند. بعد به قاین آمدند و در آنجا ساکن شدند و حتی حکومتی تشکیل دادند. براساس یافته‌های باستان‌شناسی، احتمالاً اولین مسجد مسلمانان نیز در قاین ساخته شده است؛ مسجدی تک‌ایوانی که ما نشانه‌های آن را در کاوش‌های منطقه شازده‌حسین پیدا کردیم. همان مسجد معروفی که ناصرخسرو از آن نام برده و گفته است بلندترین ایوان مساجد خراسان را دارد.

کاوش‌های شهر قدیم قاین از چه سالی آغاز شد؟ چند دوره کاوش داشتید؟

ما در سال‌های ۱۳۸۷ و ۱۳۹۰، در دو فصل، اقدام به گمانه‌زنی باستان‌شناسی کردیم و به نتایجی رسیدیم. البته پیش از آنکه ما کار را شروع کنیم، متأسفانه اطراف آنجا خاکبرداری شده و بخشی از آثار معماری از بین رفته بود. در مجاورت مسجد، جاده‌کشی شده بود و انبوه دیوارها، کف‌های آجری و فضاهای معماری در آنجا نمایان شده بود که هنوز هم موجود است. کاوش‌ها و گمانه‌زنی‌های ما نشان داد قلب شهر قدیم قاین همان محدوده اطراف شازده‌حسین است؛ شعاع حدود ۳۰۰ تا ۴۰۰ متر تراکم شهر در این محدوده قرار دارد. فضاهای کاربردی مانند کارگاه‌ها، خانه‌های مسکونی، مساجد و بناهای عام‌المنفعه در همین محدوده است، اما هنوز کاوش نشده. ارزیابی ما این است که قاین از صدر اسلام، حداقل تا قرون هشتم و نهم هجری، از اهمیت زیادی برخوردار بوده است.

یکی از مهمترین کشفیات در این کاوش‌ها مربوط به مسجد جامع است، چه نشانه‌هایی از این مسجد در کاوش‌ها به‌دست آمده است؟ چرا این نشانه‌ها مهم‌اند؟

براساس مستندات تاریخی در سال ۵۱۴ هجری، زلزله‌ای بزرگ و ویرانگر قاین را لرزاند و بر اثر آن، مسجدجامع و بسیاری از خانه‌ها تخریب شدند. مردم قاین مجبور شدند به‌سمت شمال شهر قدیم کوچ کنند، یعنی به قسمتی که اطراف مسجد جامع فعلی قاین است و به‌مرور، قاین قدیم متروک شد. یک اتفاق جالب این است که مسجد قدیم قاین که ناصرخسرو از آن سخن گفته است و متعلق به قرن چهارم هجری بوده، در دوره تیموری دوباره بازسازی شده است. این بازسازی با مصالح مسجدجامع قدیمی و طبق همان نقشه صورت گرفته است. الگویی شبیه مسجد قبلی با اندازه کوچکتر ایجاد کرده‌اند. به همین دلیل، بسیاری معتقدند مسجد فعلی قاین همان مسجدی است که ناصرخسرو از آن نام برده است. این باور تا سال ۱۳۸۷ که ما گمانه‌زنی را شروع کردیم، وجود داشت و هر کسی که تا آن زمان مقاله یا مطلبی درباره مسجد جامع قاین نوشته بود، آن را همان مسجد اصلی می‌دانست. اما گمانه‌زنی‌های ما در اطراف مسجد جدید نشان داد دیوارهای مسجد جدید روی نخاله‌ها و ضایعاتی بنا شده که متعلق به قرن پنجم و ششم هجری هستند، یعنی به دوره‌ای بعد از مسجد اصلی تعلق دارند. کتیبه‌ای که در مسجد جدید موجود است نیز این موضوع را تأیید می‌کند و می‌گوید این مسجد در سال ۷۷۹ هجری ساخته شده است، با همان نقشه و مصالح مسجد جامع قدیم، اما در مقیاس کوچکتر.

کاوش‌های باستان‌شناسی ما در منطقه شازده حسین باعث پیدا شدن نقشه دقیق آن مسجد شد که دارای یک ایوان و دو شبستان در دو طرف بود. اما هنوز نتوانسته‌ایم کل مسجد و عرصه آن، به‌ویژه سمت مقابل قبله که احتمالاً ورودی مسجد بوده، را کشف کنیم. به‌عبارت دیگر، نمی‌دانیم مسجد تا کجا ادامه داشته و ورودی دقیق آن چگونه بوده است. بااین‌حال، کاوش‌های باستان‌شناسی ما منجر به کسب اطلاعات بسیار ارزشمندی درباره تاریخ قاین و مسجدجامع قدیم قاین شده است.

این اطلاعات شامل این بود که در دو طرف میدان قبله، دو شبستان وجود داشت؛ یکی شبستان ستون‌دار سمت راست که با ایوان همراه بود و سنگ‌های آن را برداشته و برای ساخت مسجدجامع فعلی استفاده کرده‌اند. اما شبستان سمت چپ در زمان تیموریان و دوران سلطان حسین بایقرا، آخرین پادشاه تیموری، حفظ شده بود. در آن زمان، برای پسران سلطان حسین بایقرا که در قاین فوت کرده بودند، مقبره‌ای ساخته شد که با استفاده از پایه‌های موجود مسجد و سقف آجری جدیدی ساخته شده بود و سبک معماری آن با دوره قبلی متفاوت بود. حتی کف بنا و مقبره به گونه‌ای آجرچینی شده که انعکاس سقف باشد. این شیوه معماری بسیار منحصربه‌فرد و جالب توجه است. در قسمت مخالف قبله، در انتهای سالن شبستان، سکویی وجود داشت که احتمالاً پله‌دار بود و نقش ضریح یا زیارتگاه را ایفا می‌کرد. این بخش هنوز در یاد سالمندان قاینی مانده است، اما امروزه اثری از آن باقی نمانده است. با گذشت زمان، این بنا به امامزاده شازده‌حسین یا شاهزاده‌حسین تبدیل شده است. احتمال دارد این شازده‌حسین، منسوب به حسین بایقرا و متعلق به پسر سلطان حسین بایقرا باشد، که همواره مورد توجه و عنایت مردم بوده است. نشانه این توجه، ساییدگی واضح آجرهای کف است که نشان‌دهنده رفت‌وآمد بسیار زیاد و حضور انبوه مردم در داخل بنا است.

این موضوع بازسازی مسجد با مصالح مسجد تخریب‌شده در آن مقطع از تاریخ، موضوع جالبی است. چرا مردم تصمیم گرفتند همان نقشه و مصالح را برای ساخت مسجد جدید استفاده کنند؟

یکی از دلایل این است که در مساجد، مسئله وقف وجود دارد؛ یعنی زمین و مصالح مسجد وقف هستند و نمی‌توان با آنها به دلخواه کاری کرد. اگر مسجدی تخریب شود، باید دوباره در همان محل یا با همان مصالح، مسجد ساخته شود. در آن زمان که مسجد جابه‌جا شده، شهر تخریب شده و مردم به مکان جدیدی نقل مکان کرده بودند، اما به‌دلیل قداست و اهمیت مسجد، آن را با همان نقشه و مصالح در فاصله‌ای دورتر از محل قبلی ساختند. این مسجد اهمیت زیادی داشته است؛ حتی در زمان تیموری، مسجدهای تک‌ایوانی وجود نداشت و معماری مساجد دوایوانی یا چهارایوانی بوده است. اما به‌دلیل اهمیت موضوع، حتی مسجد جدید را طبق نقشه مسجد قبلی با معماری تک‌ایوانی ساخته‌اند که در آن زمان مرسوم نبوده.

به‌جز مسجد چه آثار دیگری در کاوش‌ها به‌دست آمد؟

آثار و نشانه‌هایی که ما کشف کردیم بسیار ارزشمند بودند، هم آثار منقول و هم آثار غیرمنقول، که می‌توانند شناسنامه‌ای برای قاین رقم بزنند؛ حداقل از صدر اسلام تا دوره تیموری و ایلخانی که در آنجا آثار و نشانه‌هایی وجود دارد. در اطراف قاین فعلی نیز گمانه‌زنی کردیم و نتایج نشان داد اکثر سازه‌های معماری قاین فعلی مربوط به دوره صفوی به‌بعد است. بناهای پیش از دوره صفوی و تیموری عمدتاً در اطراف مسجد جامع قدیم و مسجد نو، یعنی مسجد فعلی، قابل کاوش هستند. بعد از انجام کاوش‌ها توانستم سه جلد گزارش تهیه کنم که می‌توانند به‌عنوان شناسنامه قاین منتشر شوند، اما متأسفانه هیچ استقبال و حمایتی از آنها نشده است.

یک موضوع تأسف‌برانگیز دیگر این است که آنچه ما در قاین کهن به‌ویژه اطراف شازده‌حسین یافته‌ایم، به‌منزله شناسنامه جنوب خراسان است؛ ما سفال‌هایی کشف کرده‌ایم که روی آنها کتیبه پهلوی نقش بسته است و سازه‌های گلی یافتیم که احتمال دارد متعلق به دوره ساسانی باشد. متأسفانه، با وجود توصیه‌ها، خواهش‌ها و سفارش‌هایی که من انجام دادم و حتی با توسل به نماینده، فرماندار و میراث‌فرهنگی، تابه‌حال هیچ‌کس به فکر کاوش مجدد عرصه شهر کهن قدیم نیفتاده است تا بتوانیم به نتایجی درباره مسجد، عرصه آن، شکل و ابعاد آن و فضاهای معماری اطراف مسجد برسیم. این فضاها به‌احتمال زیاد شامل بخش‌های مرکزی شهر بوده‌اند؛ مانند مدارس، حمام‌ها، آب‌انبارها و حتی بناهای اشرافی مانند کاخ یا کوشکی که حاکم قاین در اختیار داشته است. مرکز شهر بازار و دیگر بناهای معماری همگی قابل مطالعه‌اند و آثار و نشانه‌های آنها هنوز موجود است.

یک اتفاق مهم و کم‌نظیر که در قاین رخ داده است و می‌تواند این شهر را به یک برند تاریخی تبدیل کند، مربوط به بخشی از مسجد قدیمی است که پس از زلزله به‌صورت سرپناه باقی مانده و بعدها به کارگاه شیشه‌گری تبدیل شده است. این کارگاه، یک شیشه‌گری معمولی نیست؛ منظور از شیشه‌های معمولی، کاسه، پیاله و جام است که تاریخ ساخت آنها به گذشته‌های دور برمی‌گردد. اما فناوری ساخت شیشه تخت، که متفاوت است، نخستین‌بار در دوره سلجوقی به‌وجود آمد و احتمالاً ما در قاین اولین کارگاه ساخت شیشه تخت را در محوطه مسجدجامع قاین داریم که اهمیت بسیار زیادی دارد. در این کارگاه، بخشی از مسجد را به‌صورت فضاهای مربع و مستطیل شکل با دیوارک‌های کوتاه گچ‌اندود تقسیم کرده بودند تا بتوانند شیشه مذاب را در این قالب‌ها بریزند و شکل مورد نظر را بسازند. به‌این‌ترتیب، شیشه مذاب شکل دلخواه به خود می‌گرفت و احتمالاً نخستین شیشه‌های تخت هم در قاین ساخته شده‌اند. ما گدازه‌های فلز، شیشه و سفال، انواع و اقسام سفال‌های ناب، قالب‌زده و منقوش و حتی سفال‌های زرین‌فام را در قاین کشف کرده‌ایم که بسیار ارزشمند هستند.

متأسفانه، با وجود اینکه ما درِ یک گنجینه فرهنگی بزرگ را گشوده‌ایم، بهره‌برداری کافی و فرهنگی از آن صورت نگرفته و ادامه پیدا نکرده. حتی در این محل تخریب‌هایی با ساخت میدان و خیابان روی بقایای شهر قدیم قاین صورت گرفته است.

پیشنهاد شما و برنامه و چشم‌اندازتان برای شهر قدیم قاین بعد از کاوش‌ها چه بود؟

پیشنهاد من این است که جاده‌ای که در حال حاضر از روی محوطه باستانی کشیده شده است، در صورت امکان تغییر مسیر دهد؛ از فاصله ۵۰ تا ۱۰۰ متری جاده فعلی به‌صورت منحنی یا مسیری دیگر عبور کند و بعد رفت‌وآمد روی جاده فعلی که روی محوطه باستانی کشیده شده است، متوقف شود. در مرحله بعد، قسمتی که در عرصه هسته مرکزی قاین واقع شده است، دوباره توسط باستان‌شناسان کاوش شود. حتی اگر زیر آسفالت، آثاری مثل دیوار یا گذرگاه باقی مانده باشد، باید مورد مطالعه قرار گیرد. هدف این است که این دو بخش به‌وسیله شالوده‌هایی که زیر بلوار قرار دارند، به‌هم متصل شوند و شهر کهن قاین بتواند خودش را نمایان کند و هویت تاریخی و فرهنگی خود را به نمایش بگذارد.

دومین پیشنهادم این بود که کاوش‌های باستان‌شناسی شهر کهن قاین به‌صورت یک پروژه ملی مطرح شود و برنامه‌ای بلندمدت و منظم برای کاوش‌های باستان‌شناسی در این منطقه تعریف شود. با آغاز فعالیت‌های فشرده باستان‌شناسی، می‌توان به‌صورت کامل هسته مرکزی قاین را شناخت؛ منطقه‌ای که براساس گزارش‌ها و کاوش‌های انجام‌شده، می‌توان فهمید چه آثار و سازه‌هایی، به‌ویژه در اطراف مسجدجامع قدیم، وجود دارد.

سومین پیشنهاد من این است که هیچ دخل و تصرفی در این محوطه صورت نگیرد و به‌صورت ضرب‌الاجل، تا زمان آغاز پروژه نهایی، کاوش‌های باستان‌شناسی مسجد جامع کهن قاین در منطقه شازده‌حسین ادامه پیدا کند تا وضعیت مسجد و عرصه آن به‌طور کامل مشخص شود و بعد نسبت به ساماندهی و بازشناسی مسجدجامع دوره سلجوقی اقدام شود. هدف این است که نقشه دقیق مسجد، ورودی‌ها و اجزای مختلف آن مشخص شود. این نقطه از قاین برای خراسان و به‌ویژه جنوب خراسان، از اهمیت حیثیتی بسیار بالایی برخوردار است و می‌تواند نقش تعیین‌کننده‌ای در تبیین تاریخ این منطقه داشته باشد. بااین‌حال، متأسفانه هیچ‌کدام از این پیشنهادات تاکنون یا شنیده نشده یا اگر هم شنیده شده، جدی گرفته نشده و پیگیری نشده است.

ارزیابی شما از شیوه حفاظت حال حاضر این محوطه چیست؟

اگر عرصه‌های باستانی و زیرزمین شهر کهن قاین به‌شکل فعلی آزاد و بدون حفاظت باقی بمانند، افراد مختلف ممکن است اقدام به ساخت‌وساز، حفر چاه، ساخت کانال و تخریب آثار تاریخی کنند. این روند باعث از بین رفتن تدریجی این میراث گران‌بها خواهد شد. ما باید حافظ هویت و ریشه‌های فرهنگی‌مان باشیم. این سرزمین، فقط متعلق به نسل امروز نیست، بلکه متعلق به هزاران نسلی است که بعد از ما خواهند آمد. آنها هم نیاز دارند ریشه‌های خود را بشناسند، سؤالاتشان را پاسخ دهند و هویتشان را بشناسند. این امکان تنها با حفظ و مطالعه ذخایر فرهنگی و تاریخی که در دل خاک و بناهای کهن نهفته‌اند، امکان‌پذیر است.

شهر قدیم قاین، سند هویت قاین است. اطراف مسجد جامع اگر به‌درستی کاوش و حفاظت شود، می‌تواند به یکی از بزرگ‌ترین جاذبه‌های گردشگری ایران تبدیل شود. این جذابیت‌ها، هم از نظر فرهنگی و هویتی و هم اقتصادی می‌تواند نقش بزرگی در توسعه منطقه داشته باشد. برای تحقق این مهم، این مسائل باید در شوراهای استانی به‌صورت جدی بررسی شود. من به‌عنوان یک صاحب‌نظر آماده‌ام تا در این شوراها حضور داشته باشم، اهمیت موضوع را توضیح دهم، با مخالفین به بحث بنشینم و درنهایت به یک سند رسمی و مصوبه‌ای برسیم که توسط مسئولان استان، شهردار، رئیس شورای شهر و دیگر نهادهای ذی‌ربط امضا و تأیید شود. بعد، از سطوح بالاتر پیگیری و به مرحله اجرا برسد. متأسفانه بلواری که ساخته شده، دقیقاً از دل شهر قدیم عبور کرده و بیش از یک کیلومتر دو طرف آن فقط بقایای معماری است؛ دیوارهای آجری تخریب‌شده، کف‌هایی که دیده می‌شوند و همه اینها در عکس‌های هوایی کاملاً مشهود است، اما با بی‌توجهی روی آن شیروانی زده‌اند و شرایط را خراب‌تر کرده‌اند. حفاظت از این میراث‌ فرهنگی فقط یک وظیفه نیست، یک تعهد اخلاقی و اجتماعی است برای ما و نسل‌های آینده.