سازمان غیرانتفاعی Creative Commons که یک سازمان بین‌المللی فعال در حوزه دسترسی آزاد به اطلاعات و حق مؤلف است، اعلام کرده در اواسط اکتبر از کمپینی رونمایی می‌کند که اهداف مورد اشاره در توصیه‌نامه یونسکو درباره دسترسی آزاد به میراث مستند را پیگیری می‌کند. براساس اخبار منتشرشده در سایت این مجموعه، این کمپین ابتکاری مشارکتی و اجتماعی و خواهان دسترسی برابر به میراث‌فرهنگی در حوزه‌ عمومی است. طراحان کمپین معتقدند: «میراثی که غیر قابل دسترس باشد، در معرض فراموشی قرار می‌گیرد، معنای آن از بین می‌رود و انتقال آن به نسل‌های آینده با چالش مواجه خواهد شد.»
این مجموعه با همین رویکرد مقاله‌ای تحلیلی منتشر کرده که به بررسی موانع و راهکارهای دسترسی آزاد به میراث مستند پرداخته است. موضوعی که شاید برای پژوهشگران حوزه تاریخ و میراث‌فرهنگی در ایران هم نکات قابل‌تأملی داشته باشد و راهکارهایی برای مدیرانی که سال‌ها با بهانه امنیت و حفاظت از آثار، آنها را برخلاف رویکردهای جهانی، از دسترس عموم به‌ویژه پژوهشگران دور نگه داشته‌اند. به باور طراحان این کمپین: «بدون آزادی در دسترسی به میراث‌فرهنگی، با خطراتی از قبیل تضعیف تنوع فرهنگی، ازبین‌رفتن گفت‌وگوی میان‌فرهنگی و روایت‌های مشترکی مواجه خواهیم بود که ما را به گذشته‌ پیوند می‌دهند و الهام‌بخش آینده‌ هستند.»

توصیه‌نامه یونسکو برای حفظ و دسترسی به میراث مستند
در سال ۲۰۱۵ یونسکو توصیه‌نامه‌ای با تأکید بر حفظ و دسترسی به میراث مستند منتشر کرد که در آن تأکید شده است حفاظت از میراث فقط نگهداری در قفسه‌ها نیست. این فرایند باید دائمی، علمی و دیجیتال‌محور باشد. در بخش مربوط به دسترسی به میراث مستند، چند نکته مورد تأکید قرار گرفته است از جمله موضوع حق مؤلف که این توصیه‌نامه چند پیشنهاد برای توجه به آن دارد: «قوانین مربوط به کپی‌رایت طوری اصلاح شوند که هم از میراث محافظت شود و هم دسترسی به آن برای عموم تسهیل شود؛ دلایلی که باعث محدود شدن دسترسی می‌شوند (مثل حفظ حریم خصوصی یا امنیت) باید شفاف باشند و مدت اعمال این محدودیت‌ها کوتاه باشد؛ کشورهای مختلف، به‌ویژه کشورهایی که میراث مشترک دارند، بتوانند به آن دسترسی داشته باشند؛ کشورها قوانین مربوط به حق مؤلف را مرتب بررسی و به‌روزرسانی و هماهنگ با دیگر کشورها کنند.» به‌رغم اینکه یک دهه از انتشار این توصیه‌نامه می‌گذرد، هنوز آن‌گونه‌که باید از سوی کشورهای عضو به مفاد آن توجه نشده است. کمپین «کریتیو کامنز» به‌دنبال اجرایی شدن همین موضوع در میان کشورهای عضو است.

دسترسی آزاد به میراث‌فرهنگی مستند؛ ضرورت‌ها و موانع
طراحان این کمپین معتقدند اگر عموم مردم امکان دسترسی آزاد به میراث‌فرهنگی مستند را داشته باشند، این امر می‌تواند به خلاقیت، پژوهش علمی و توسعه پایدار کمک کند. برای مثال، دسترسی آزاد به تصاویر دیجیتال از نمونه‌های پروانه‌ها در موزه تاریخ طبیعی بریتانیا به دانشمندان این امکان را داده که تغییرات زیستی ناشی از تغییراقلیم را بررسی کنند. استناد این اظهارات به گزارشی است که موزه تاریخ طبیعی بریتانیا در سال ۲۰۲۲ منتشر و اعلام کرده بود دانشمندان با استفاده از Computer Vision روی بیش از ۱۲۵ هزار تصویر دیجیتالی‌شده از نمونه‌های پروانه‌ای این موزه کار کرده‌ و دریافته‌اند که حشرات به‌دلیل تغییراقلیم در حال تغییر هستند؛ به‌طوری‌که در سال‌های گرم‌تر، حشرات بزرگ‌تری پدید می‌آیند. این موزه در این گزارش تأکید کرده بود: «… دسترسی آزاد به مجموعه‌های دیجیتال‌شده این امکان را برای دانشمندان در سراسر جهان فراهم می‌کند تا آسان‌تر از گذشته از این اطلاعات بهره‌برداری کنند و می‌تواند پژوهش را به‌شکلی مشارکتی‌ و سریع‌تر از همیشه پیش ببرد و به نتایج مهمی دست پیدا کنند.» اما اینکه چرا این اتفاق در تمامی موزه‌ها نمی‌افتد و به‌رغم گذشت یک دهه از توصیه‌نامه یونسکو درباره تلاش برای دسترسی آزاد به میراث مستند و دیجیتال هنوز مراکز محدودی این رویه را اجرایی کرده‌اند، به چند دلیل عمده برمی‌گردد. موانع حقوقی و مالکیت معنوی: قوانین کپی‌رایت در بسیاری از کشورها به‌گونه‌ای تنظیم شده‌اند که امکان استفاده آزاد از آثار فرهنگی را محدود می‌کنند. موانع اقتصادی: هزینه‌های بالای دیجیتال‌سازی و نگهداری آثار فرهنگی، بسیاری از مؤسسات را از ارائه دسترسی آزاد به این آثار بازمی‌دارد. موانع فنی: نبود زیرساخت‌های مناسب برای ذخیره‌سازی و دسترسی به آثار دیجیتال. موانع اجتماعی و فرهنگی و سیاسی: در بعضی کشورها، نگاه سیاسی یا حساسیت‌های فرهنگی باعث شده است آثار ارزشمند تاریخی پشت درهای بسته و در مخازن و بایگانی‌ها پنهان شوند.

چالش‌های یک آزادی
این سکه اما روی دیگری هم دارد. هرچند بسیاری از علاقه‌مندان و پژوهشگران و دانشمندانی که در حوزه میراث‌فرهنگی و مستند فعالیت دارند، بر ضرورت دسترسی به اطلاعات موجود در مخازن موزه‌ها و آرشیو اسناد آگاه‌اند، اما این مسئله بارها موضوع سوءاستفاده بوده است و همین نکته بسیاری از مدیران را به پافشاری بر مواضعشان مبنی‌بر اعمال محدودیت در ارائه شفاف اطلاعات به عموم مردم ترغیب می‌کند. براساس مقاله منتشرشده در سایت کریتیو کامنز در سال ۲۰۲۲ یک شرکت آلمانی تولیدکننده پازل به‌دلیل استفاده بدون مجوز از تصویر «مرد ویترویوسی»، اثر «لئوناردو داوینچی»، در مجموعه‌ای از پازل‌های تولیدی خود، از سوی گالری «دل آکادمیا» در ونیز که کپی‌رایت این اثر را در اختیار داشت به دادگاه دعوت شد. همچنین، موزه‌ای دیگر از یکی از متقاضیان برای دانلود نسخه‌ای بازتولیدشده از یک نقاشی‌ از «ویلیام هوگارت» هنرمند قرن هجدهم، مبلغ ۱۷۹ پوند دریافت کرده بود. اما مواجهه با این موارد هم راهکارهایی دارد. امروز در دنیا، هرچند محدود اما هستند موزه‌ها و مجموعه‌هایی از جمله موزه تاریخ طبیعی بریتانیا، موزه متروپولیتن، مؤسسه اسمیتسونین، موزه ملی آمستردام که پیشگامان این حوزه‌اند و سیاست‌ها، رویه‌ها و ابزارهای دسترسی آزاد به اطلاعات خود را برای عموم به‌کار گرفته‌اند. آنها با صدور مجوزهایی راهکاری قانونی را برای دسترسی آزاد به اطلاعات و میراث مستند انتخاب کرده‌اند تا امکان دسترسی گسترده و حتی باز استفاده از این میراث (در تولید محصولات فرهنگی و هنری) فراهم شود. براساس ادعای کریتیو کامنز با وجود ظرفیت دیجیتال رو‌به‌رشد، برای تقریباً تمام نهادهای میراث‌فرهنگی جهان تنها حدود یک درصد از این نهادها امکان دسترسی آزاد به میراث مستند خود را فراهم کرده‌اند. این سازمان تأکید می‌کند برای دستیابی به دسترسی آزاد و عادلانه به میراث‌فرهنگی مستند، نیازمند همکاری بین‌المللی، اصلاح قوانین و مقررات و سرمایه‌گذاری در زیرساخت‌های دیجیتال هستیم. این اقدامات می‌تواند منجر به ایجاد جوامعی متصل‌تر، مقاوم‌تر و پایدارتر شود. در کشور ما شاید پیش از پرداختن به این موضوع لازم باشد تأکید بیشتری بر ضرورت دیجیتال‌سازی آثار و مستندات تاریخی و میراث‌فرهنگی شود. امروز دنیا به جهانی بدون مرز برای دسترسی به میراث‌فرهنگی جوامع مختلف فکر می‌کند، موضوعی که با پیشرفت سریع تکنولوژی چندان هم دور از ذهن نیست. اما هنوز در کشور ما گام‌های اثرگذاری در حوزه دیجیتال‌‌‌سازی آثار که پیش‌نیاز تحقق رؤیای دسترسی آزاد به میراث مستند است، برداشته نشده. لازم است نگاهی دوراندیشانه به موضوع میراث‌فرهنگی و پژوهش در این زمینه داشته باشیم.