برآوردها نشان می‌دهد سرانه مصرف آب در تهران بین ۲۳۰ تا ۲۴۰ لیتر در روز است؛ یعنی تقریباً دو برابر مقدار هدف‌گذاری‌شده. در واکنش به این وضعیت، بسیاری از شهروندان بدون توجه به شرایطشان، مشمول برچسب «پرمصرف» می‌شوند، بی‌آنکه تبیینی شفاف از نحوه محاسبه سرانه الگوی مصرف یا سهم هر فعالیت -از جمله سرمایش، شست‌‌وشو، آشپزی، آبیاری، بهداشت و…- ارائه شده باشد.

در همین راستا، اظهارات متناقض مسئولان در سال‌های اخیر، نشانه‌ای از ابهام در شاخص‌گذاری و تغییر معیارهای ارزیابی مصرف است. براساس گفته‌های اخیر مدیرعامل آب‌وفاضلاب استان تهران، الگوی مصرف برای هر نفر ۱۳۰ لیتر در روز تعریف شده و ۷۰ درصد مشترکان بالاتر از این میزان مصرف دارند و درنتیجه، «پرمصرف» تلقی می‌شوند. این درحالی‌است که در سال ۱۳۹۹، تنها پنج سال پیش، مدیرعامل وقت اعلام کرده بود ۶۰ درصد مشترکان، کم‌مصرف‌اند حدود ۲۰ درصد در آستانه پرمصرفی و تنها ۲۰ درصد در دسته‌ پرمصرف‌ها قرار دارند.

اگر هر دو روایت را صحیح بدانیم، باید پرسید:

۱. در این پنج سال، چه تغییری رخ داده که اکثریت شهروندان تهرانی از کم‌مصرفی به پرمصرفی تغییر وضعیت داده‌اند؟

۲. آیا مصرف واقعی آب افزایش یافته است؟ یا آنکه تعریف الگو دستخوش تغییر شده و بدون شفاف‌سازی مبنا، سبب انتقال قضاوت به زیان عموم شهروندان شده است؟

۳. آیا با استناد به صرف ارائه‌ عددی با منشأ و مبنای نامشخص، می‌توان به شهروندان برچسب مصرفی زد و رفتار آنها را نابهنجار تلقی کرد؟

این پرسش‌ها نه‌تنها به مبنای کارشناسی الگوهای مصرف اشاره دارند، بلکه ضرورت بازنگری در نحوه‌ تعریف، اطلاع‌رسانی و استفاده از این شاخص‌ها را مطرح می‌کنند.

در همین زمینه می‌توان به میزان مصرف آب کولرهای آبی اشاره کرد. بنابر برآوردها، حدود سه میلیون دستگاه کولر در تهران فعال‌اند. گفته می‌شود میزان متوسط مصرف آب کولرهای آبی می‌تواند به ۴۰۰ لیتر آب در روز هم برسد. اگر همین روایت را مبنا قرار دهیم، بدین معناست که متوسط مصرف روزانه کولرهای آبی، چیزی در حدود سه برابر سرانه‌ الگوی مصرف آب یک شهروند تهرانی است. باوجوداین، این حجم از مصرف در الگوهای رسمی به‌طور واقع‌بینانه دیده نمی‌شود و تنها به‌صورت میانگین سالانه و سرشکن‌شده وارد محاسبات می‌شود. درنتیجه، مشترکانی که در تابستان برای خنک‌کردن منزل خود ناگزیر از استفاده از کولر آبی هستند، عملاً بدون تخلف یا اسراف، از الگوی تعیین‌شده فراتر می‌روند.

نمونه دوم در ادامه همین شیوه هدف‌گذاری‌ غیرواقع‌بینانه قابل‌بررسی است. کاهش فشار آب با هدف کاهش ۲۵ درصدی مصرف، نمونه‌ای دیگر از چالش‌های عدم انطباق هدف و واقعیت را نشان می‌دهد. هرچند عموم مطالعات پیشین، در شرایطی خاص و کوتاه‌مدت، کاهش مصرفی بین ۲۰ تا ۳۰ درصد را محتمل می‌دانستند، اما اجرای این راهکار در تابستان جاری تهران، آن‌هم در شرایطی که بسیاری از خانوارها برای جبران فشار پایین، به نصب پمپ و مخزن روی آوردند، برآوردی کمتر از هشت درصد را در مصرف آب نشان می‌دهد. این اختلاف فاحش میان انتظار و واقعیت، لزوم توجه به رفتار مشترکان در واکنش‌ به اعمال محدودیت یا مداخله در مصرف، ظرفیت اجرایی اقدامات و محدودیت‌های فنی شبکه را گوشزد می‌کند.

نمونه سوم، مربوط به ترویج لوازم کاهنده مصرف آب است. استفاده از شیرآلات کم‌مصرف یا سردوش‌های ویژه می‌تواند به بهینه‌سازی مصرف کمک کند، اما ادعای کاهش ۳۰ تا ۷۰ درصدی مصرف با استفاده این تجهیزات به‌نظر می‌رسد در عمل کمتر تحقق یافته است و ممکن است به بی‌اعتمادی عمومی نسبت به این راهکارها منجر شود. اثرگذاری این تجهیزات اگر چه مثبت است، اما نقش آنها در تغییر رفتار و جلب توجه شهروندان به مسئله مصرف، شاید بیش از کاهش فیزیکی مصرف اهمیت داشته باشد. در چنین شرایطی، اغراق در اثربخشی می‌تواند اثر معکوس داشته باشد.

راهکارهای هدفمند

در کنار نقش مصرف‌کننده، تفاوت در سرانه مصرف آب میان مناطق مختلف تهران می‌تواند بازتابی از شرایط اقتصادی، فنی و کالبدی ساکنان باشد. در مناطق برخوردار، استفاده از سامانه‌های سرمایشی مدرن مانند اسپلیت یا کولر گازی وابستگی کمی به آب دارند، در مقابل وجود فضای سبز، استخرهای خانگی و امکاناتی مانند شست‌وشوی منظم خودرو، موجب افزایش طبیعی مصرف آب می‌شود. اما در مناطق کم‌برخوردار، سرمایش عمدتاً با کولرهای آبی تأمین می‌شود که می‌تواند مصرف آب بالایی داشته باشد و همان‌گونه‌که گفته شد، در فصل تابستان مصرف یک کولر آبی، حتی می‌تواند از سرانه روزانه مصرف آب یک فرد نیز فراتر رود. بنابراین، تفاوت در میزان مصرف لزوماً به‌معنای مصرف ناصحیح نیست، بلکه متأثر از سبک زندگی، توان اقتصادی و زیرساخت‌های موجود است.

در چنین شرایطی، ممکن است هر یک از شرکت‌های آب‌وفاضلاب نواحی مختلف تهران، اهداف متفاوتی برای کاهش مصرف آب تعیین کنند و بسته به عوامل مؤثر و شرایط خاص مشترکان، درباره ارائه یا عدم ارائه مشوق‌ها و حمایت‌های لازم تصمیم‌ بگیرند. این رویکرد منطقه‌ای و هدفمند، امکان پاسخگویی بهتر به نیازهای محلی و افزایش اثربخشی سیاست‌های مدیریت تقاضا را فراهم می‌سازد.

نبود واقع‌بینی

نمونه‌های توصیف‌شده -ابهام در تعاریف پرمصرفی، مصرف کولرهای آبی، ناکارآمدی نسبی کاهش فشار آب و اغراق در اثربخشی تجهیزات کاهنده مصرف- نشان می‌دهد بخشی از چالش‌های مدیریت مصرف آب در تهران، ریشه در نبود واقع‌بینی، شفافیت و عدم تکیه بر شناخت دقیق شرایط محلی دارد، نه صرفاً رفتار شهروندان. در کنار نقش مصرف‌کننده، تفاوت‌های اقتصادی، فنی و کالبدی میان مناطق مختلف تهران، سبب ایجاد الگوهای متفاوت مصرف می‌شود که نمی‌توان با یک نسخه واحد و الگوی سرانه مصرف یکسان به آنها پاسخ داد. بنابراین، سیاستگذاری‌های موفق نیازمند به‌کارگیری تحلیل‌های منطقه‌ای دقیق، داده‌محور و متناسب با شرایط هر منطقه است تا هدف‌گذاری، واقع‌بینانه باشد و اقدامات اثربخش طراحی شود. فقط با این رویکرد می‌توان انتظار داشت سیاست‌ها پذیرفته شود، اعتماد عمومی حفظ شود و کاهش مصرف به‌شکلی پایدار و معقول محقق شود. به بیان دیگر، اگر می‌خواهیم شهروندان را به همکاری و تغییر رفتار تشویق کنیم، ابتدا باید واقعیت‌های متنوع آنها را درک کنیم و سیاست‌ها را براساس آن تنظیم کنیم.