مصرف مشروبات الکل در ایران اگرچه به‌لحاظ شرعی و قانونی ممنوع است، اما به یک چالش در حوزه سلامت تبدیل شده است. از یک‌سو، وزارت بهداشت در رابطه با میزان مصرف الکل در ایران ابراز نگرانی می‌کند و از سوی دیگر، با وجود وظیفه قانونی خود در رابطه درمان و ترک الکل در کشور، توسعه مراکز مرتبط با ترک الکل را متوقف کرده است.

روز یکشنبه نهم شهریورماه «علیرضا رئیسی»، معاون وزیر بهداشت، مصرف مشروبات الکلی در ایران را بسیار بالا دانست و گفت: «وقتی این مسائل را مطرح می‌کنیم، یک عده می‌گویند الکل کجا بود؟ کشور اسلامی مگر الکل مصرف می‌کند؟ بله مصرف می‌کند. خوب هم مصرف می‌کند. اتفاقاً سرانه مصرف بالاست. این مشکل را باید بپذیریم. بخش پیوند کبد تهران و شیراز را نگاه کنید، ببینید چند درصد آنها به‌خاطر مصرف الکل است؟»

او همچنین افزود: «یکی از چالش‌های نظام سلامت، مصرف الکل است. من بر این باور هستم که مراکز ترک الکل در کشور وجود داشته باشد. اگر صورت‌مسئله را پاک کنیم، هرگز به جایی نمی‌رسد.»

قربانیان الکل در جهان

بنابر اعلام سازمان جهانی بهداشت (WHO)، میزان سرانه مصرف مشروبات الکلی در جهان برای افراد بالای ۱۵ سال در سال ۲۰۱۹ حدود ۵.۵ لیتر در سال بوده است. به‌گفته این نهاد، مصرف‌کنندگان به‌طور میانگین روزانه ۲۷ گرم الکل مصرف می‌کنند. همچنین براساس اعلام همین سازمان، مصرف الکل در سال ۲۰۱۹ موجب ۲.۶ میلیون مرگ زودرس در جهان شده که از این میان حدود ۱.۶ میلیون مورد به بیماری‌های غیرواگیر همچون سرطان‌ها و بیماری‌های قلبی‌-عروقی مربوط بوده است. این بدان معناست که ۳ تا ۴ درصد از کل مرگ‌های ناشی از بیماری‌های غیرواگیر قابل‌ انتساب به الکل است. در حوزه حوادث ترافیکی نیز الکل نقش چشمگیری دارد. براساس اعلام سازمان جهانی بهداشت، در سال ۲۰۱۹ حدود ۲۹۸ هزار مرگ جاده‌ای به مصرف الکل نسبت داده شده است؛ رقمی که نزدیک به ۲۳ درصد از کل تلفات جاده‌ای جهان را شامل می‌شود.

الکل همچنین سهم بالایی در ایجاد ناتوانی و معلولیت دارد. داده‌های جهانی نشان می‌دهد ۴.۷ تا ۵.۲ درصد از کل سال‌های ازدست‌رفته به‌دلیل ناتوانی، ناشی از مصرف مشروبات الکلی است. 

میزان مصرف الکل در ایران

اگرچه به‌گفته رئیسی، میزان مصرف الکل در ایران بالاست، بااین‌حال آمارها مربوط به مصرف الکل در ایران متفاوت است و بسیاری از نهادهای رسمی از ارائه این آمار پرهیز می‌کنند و آمار رسمی عمدتاً برپایه‌ گزارش‌های قدیمی‌تر منتشر می‌شوند. اردیبهشت‌ماه سال گذشته مؤسسه ملی تحقیقات سلامت وابسته به وزارت بهداشت، برپایه پیمایش استپس ۱۳۹۵ در جمعیت بالای ۱۸ سال و وضعیت مصرف الکل براساس گزارش جهانی ۲۰۱۸، در جمعیت ۱۵ سال و بالاتر منتشر کرد. برپایه این گزارش، «سرانه مصرف الکل در ایران، یک لیتر در سال است که این میزان در ایران از روش‌های ثبت غیررسمی به‌دست آمده است. همچنین، در بین افراد الکلی، این میزان ۲۸.۴ لیتر در سال است و این افراد به‌طور متوسط ۶۱.۴ گرم در روز الکل مصرف کرده‌اند. بر همین اساس، پیش‌بینی شده است در سال‌های آتی یک درصد جمعیت مصرف الکل داشته باشند.»

گزارش مؤسسه ملی تحقیقات سلامت اعلام کرده شیوع «الکلی‌های قهار» یک‌دهم درصد در جمعیت بالای ۱۵ سال است. همچنین، یک درصد از جمعیت مصرف‌کننده، مشکلات ناشی از مصرف الکل دارند و پنج‌دهم درصد از این جمعیت به‌دلیل مصرف الکل جان خود را از دست می‌دهند.

براساس نتایج یک مطالعه ملی دیگر استپس که در سال ۲۰۲۱ از سوی وزارت بهداشت انجام شد، حدود ۶.۹ درصد از بزرگسالان ایرانی حداقل یک‌بار در طول زندگی الکل مصرف کرده‌اند و ۳.۸ درصد نیز در ۱۲ ماه منتهی به این مطالعه الکل نوشیده‌اند. سرانه مصرف خالص الکل در میان افراد بالای ۱۸ سال حدود ۰.۱۲ لیتر در سال برآورد شده است.

اگرچه آمارهای اعلام‌شده توسط وزارت بهداشت نشان می‌دهد میزان مصرف الکل نسبت میانگین جهانی کمتر است، بااین‌حال وضعیت مرگ‌ومیر به‌دلیل مصرف الکل تا حدود بسیار زیادی نگران‌کننده است. گزارش‌های پزشکی قانونی نشان می‌دهد طی سال‌های ۱۳۹۸ تا ۱۴۰۰، بیش از ۲ هزار و ۲۴۰ نفر در کشور بر اثر مسمومیت الکلی جان باخته‌اند. تنها در سال ۱۳۹۸، ۶۲۷ فوت ناشی از الکل ثبت شد که نسبت به سال قبل ۱۴۲ درصد افزایش نشان داد.

همچنین، در پنج ماه نخست سال ۱۴۰۲، تعداد ۳۹۲ مرگ ناشی از مسمومیت الکلی به ثبت رسید که نسبت به مدت مشابه سال قبل ۴۱.۶ درصد کاهش داشت. از این تعداد، ۹۵ نفر به‌طور مشخص بر اثر مصرف متانول (الکل چوب) جان خود را از دست دادند. در سال قبل این آمار حدود ۶۱.۷ درصد بیشتر بود.

همان‌گونه‌که آمارهای پزشکی قانونی نشان می‌دهد، تعداد افرادی که به‌دلیل مصرف متانول جان خود را از دست داده‌اند، بسیار زیاد است. از سوی دیگر، به‌دلیل غیرقانونی بودن عرضه مشروبات الکلی در ایران بخش زیادی از موارد مرگ و آسیب ناشی از مصرف، به الکل‌های تقلبی و آلوده به متانول مربوط می‌شود.

مراکزی که محدود ماندند

آمار نشان می‌دهد الکل نیز سهم برجسته‌ای در مرگومیر یا بیماری‌های غیرواگیر منجر به مرگ ایفا کند. بر همین اساس، می‌توان همانند اعتیاد به مواد مخدر مراکزی برای ترک آن اختصاص داد؛ امری که در بسیاری از کشورهای جهان وجود دارد و حتی انجمن‌های الکلی‌های گمنام نیز سهم بالایی در اداره این مراکز ایفا می‌کنند. براساس اطلاعات و آمار سازمان ملل متحد، بیش از ۹ هزار مرکز درمان و کاهش آسیب در زمینه مواد مخدر و مشروبات الکلی در ایران فعال هستند. این آمار مشخص نمی‌کند چه تعداد از آنها در زمینه درمان اعتیاد به الکل فعالیت می‌کنند.

نخستین مرکز ترک اعتیاد الکل در ایران در سال ۱۳۹۳ از سوی دانشگاه علوم‌پزشکی تهران آغاز به کار کرد و در همان سال اعلام شد در ایران ۱۵۰ مرکز به فعالیت در حوزه درمان و کاهش آسیب مصرف الکل می‌پردازند. از آن سال تا به امروز آمار جدیدتری در این حوزه منتشر نشده است و به‌نظر می‌رسد توسعه این مراکز در همان زمان متوقف شد؛ چراکه به‌گفته مسئولان وقت وزارت بهداشت، ترک الکل نیازمند مراکز درمانی مجزا از اعتیاد به مواد مخدر ندارد. در همان زمان «احمد حاجبی»، مدیرکل وقت دفتر سلامت اجتماعی، اعتیاد و روان وزارت بهداشت در رابطه با توقف روند توسعه مراکز ترک اعتیاد الکل در همان زمان گفت: «ما اعتقاد نداریم که برای ترک الکل مرکز مجزایی راه‌اندازی شود. دلیلش هم این است که پتانسیل مراکز درمان اعتیاد موجود در کشور، برای این کار کافی است. همچنین، به پزشکانی هم که در این مراکز مستقر هستند، در زمینه ترک الکل آموزش می‌دهیم. بنابراین، همان پزشک می‌تواند در این زمینه اقدام کند. در حال حاضر آموزش‌هایمان در زمینه ترک الکل را با ۱۵۰ مرکز ترک اعتیاد آغاز کرده‌ایم.»

بااین‌حال، براساس اطلاعات «پیام ما» پزشکانی که در زمینه درمان اعتیاد به مواد مخدر فعالیت دارند و به‌صورت علمی توانایی درمان اعتیاد به الکل را نیز دارند، هیچ‌گاه اجازه فعالیت در زمینه درمان اعتیاد به الکل و کاهش آسیب‌ها را پیدا نکردند. این درحالی‌است که بیشتر مراکز درمان ترک اعتیاد به مواد مخدر از سوی این پزشکان تأسیس و اداره می‌شوند که خود نشان می‌دهد ترک الکل و درمان اعتیاد آن سهمی بسیار ناچیزی از ۹ هزار مرکز اعلام‌شده توسط سازمان ملل متحد نداشته است.

گویا به‌رغم نگرانی مسئولان وزارت بهداشت از مصرف الکل و آسیب‌های ناشی از آن و با وجود صراحت قانون بر اینکه این موضوع در حوزه اختیارات وزارت بهداشت است، درمان مصرف الکل در ایران عملاً بی‌متولی مانده است.

سازمان بهزیستی در ایران با وجود اینکه به آسیب‌دیدگان ناشی از اعتیاد کمک می‌کند، ورودی به حوزه الکل و ترک آن ندارد. در سال ۱۳۹۳ «انوشیروان محسنی بندپی»، رئیس اسبق این سازمان، اعلام کرد:  «بهزیستی به‌لحاظ قانونی نمی‌تواند به موضوع ترک الکل ورود کند. ما فقط می‌توانیم به مصرف‌کنندگان الکل که داوطلب دریافت خدمات باشند، با مشارکت تیم ارتقای روحیه، تیم مددکاری و تیم اجتماعی شرایط بازگشت به جامعه را برای آنها فراهم کنیم که این تنها در مواردی است که فرد مصرف‌کننده به درجه‌ای از بیماری‌های روانی رسیده باشد. مصرف الکل در جامعه ما قبح دارد و از نظر شرعی و قانونی دچار اشکال است و برخورد با این آسیب اجتماعی باید متناسب با قبح آن باشد.»

در آن سال‌ها بهزیستی خود را از درمان اعتیاد به الکل کنار کشید، امروز نیز وضعیت به همین منوال است. «محمدرضا اسدی»، سرپرست دفتر ریاست، روابط عمومی و امور بین‌الملل سازمان بهزیستی کشور، به «پیام ما» گفت: «سازمان بهزیستی تنها مجوزی که ارائه می‌دهد مرتبط با ماده ۱۶ قانون مبارزه با مواد مخدر است که مرتبط با تأسیس مراکز ترک این مواد است و وظیفه‌ای در حوزه ترک اعتیاد الکل ندارد.»

به‌گفته او، اعتیاد به الکل به حوزه روان‌پزشکی و بیماری‌های مرتبط با آن برمی‌گردد و به همین دلیل ارتباطی با بهزیستی ندارد.

حال به‌نظر می‌رسد با وجود تصریح وزارت بهداشت در رابطه با میزان مصرف الکل و آسیب‌های ناشی از آن در ایران، هنوز اعتیاد به الکل در ایران رسمیت نیافته و به همین دلیل، این حوزه عملاً بدون متولی خاصی باقی مانده است و این می‌تواند در سال‌های آینده وضعیت بیماری‌ها و مرگ‌ومیرهای ناشی از اعتیاد به الکل را افزایش دهد.