محمدنبی شهیکی‌تاش، معاون فناوری و نوآوری وزارت علوم، معتقد است که عرصه نوین فناوری، نه‌تنها یک حوزه فنی یا صنعتی صرف نیست، بلکه میدان استراتژیک آینده‌ساز برای کشور است. میدان رقابت‌زا و تحول‌برانگیز که اگر به‌درستی مدیریت شود، می‌تواند ایران را در جایگاه کنشگر فعال اقتصاد دانش‌بنیان در سطح منطقه و حتی بین‌الملل قرار دهد.

او با تأکید بر نقش فناوری در تحقق اهداف برنامه هفتم توسعه، بر این باور است که باید وزن اصلی تصمیمات کلان، متوجه راهبردهای توسعه‌ای و پروژه‌های بزرگ ملی باشد. تحقق این هدف، مستلزم هم‌افزایی سطوح عالی سیاست‌گذاری و نهادهای دانشگاهی در چارچوب یک روند تکاملی است که دانشگاه‌ها، پژوهشگاه‌ها و پارک‌های علم و فناوری را در مدار نقش‌آفرینی نوین قرار دهد.

از سیاست تا پیاده‌سازی

الگوهای موفق جهانی مانند پارک تحقیقاتی استنفورد و کمبریج نشان می‌دهند که تفکر بلندمدت، طراحی شبکه‌های ارتباطی قوی بین دانشگاه، صنعت و دولت، و استقلال نسبی ساختاری، ضامن موفقیت در توسعه نوآوری هستند. بنا به تحلیل‌ها و اظهارات مسولان مرتبط با پارک‌های فناوری، مدل ایرانی باید ترکیبی از پایداری دولتی و انعطاف‌پذیری خصوصی باشد. بدین معنا که پارک‌ها در مرحله رشد اولیه از حمایت‌های دولتی بهره ببرند، اما در مراحل بلوغ، با پیوند عمیق‌تری با بازار حرکت کنند.

ارائه خدمات مرحله‌ای از فضای کاری تا مشاوره حقوقی، جذب سرمایه خطرپذیر، و سیاست‌های تشویقی نظیر معافیت‌های مالیاتی، ابزارهایی هستند که تجربه پارک فناوری پردیس و پارک علم و فناوری اصفهان آن‌ها را اثبات کرده‌اند. شهیکی‌تاش بر این نکته تأکید دارد که سیاست‌های حمایتی نباید به وابستگی منجر شوند، بلکه باید آستانه توانمندی شرکت‌ها را ارتقا دهند.

مطالعات موردی انجام‌شده توسط دانشگاه تهران در زمینه عملکرد پارک‌های فناوری کشاورزی، پنج راهبرد کلیدی را پیشنهاد می‌کنند: اصلاح فرآیندهای اداری، سیاست‌گذاری توسعه‌ای، حمایت بازارمحور، توانمندسازی نهادی، و تمرکز بر مزیت‌های منطقه‌ای. این نوع رویکردهای بومی‌شده برای رسیدن به توسعه متوازن ضروری است.

تخریب خلاق در عصر جدید

برخی پژوهش‌ها و تحلیل‌ها نشان می‌دهد که ظهور فناوری‌های تحول‌آفرین مانند هوش مصنوعی، نمود امروزی تخریب خلاق است. کاربردهای هوش مصنوعی در حوزه‌هایی چون پزشکی، رسانه و خدمات شهری، ظرفیت بالایی برای ارتقاء بهره‌وری دارند، اما هم‌زمان می‌توانند ساختارهای شغلی و آموزشی را مختل کنند.

اگر این فناوری‌ها بدون ملاحظات انسانی و اجتماعی توسعه یابند، نتیجه آن، تخریب بی‌رویه خواهد بود. بنابراین، سیاست‌گذاری صحیح، شامل آموزش مهارت‌های جدید، نوسازی برنامه‌های درسی دانشگاهی، و ایجاد زیرساخت‌های حمایتی برای نیروی کار، باید در دستور کار پارک‌ها و مراکز نوآوری قرار گیرد.

بومی‌سازی فناورانه

چالش‌هایی مانند وابستگی به بودجه دولتی، نبود استقلال مالی، خروج نخبگان و تحریم‌های گسترده، از موانع جدی توسعه فناوری در ایران هستند. مقابله با این موانع تنها با توسعه اکوسیستم‌های بومی نوآوری ممکن است.

ضروری است که پارک‌های فناوری تشکیل شوند‌ که با تکیه بر مزیت‌های محلی از جمله کشاورزی پیشرفته، انرژی‌های نو و زیست‌فناوری دریایی و … سهم خود را در اقتصاد ملی تعریف کنند. همچنین، مدل‌های ترکیبی از مدیریت دولتی-خصوصی، چنان‌که در برخی کشورهای شرق آسیا تجربه شده، می‌توانند الگویی برای گذار ایران از اقتصاد مبتنی بر منابع طبیعی به اقتصاد دانش‌بنیان باشند.

ارکان تحول فناورانه و تخریب خلاق

به استناد برخی تحلیل‌ها، سه الزام حیاتی برای هدایت فرآیند تخریب خلاق به سوی توسعه پایدار وجود دارد؛ عدالت فناورانه که باید بتواند آموزش، بازآموزی و حمایت اجتماعی از گروه‌های در معرض حذف شغلی را تضمین کند. مدل‌های حکمرانی تطبیقی یا طراحی ساختارهایی که ترکیب عقلانی منابع دولتی و چابکی بخش خصوصی را ممکن کنند. سرمایه‌گذاری در فناوری‌های تحول‌ساز با رویکرد اجتماعی، مانند فناوری‌های عمیق (Deep Tech)، با تمرکز بر حل مسائل ملموس جامعه از جمله سلامت، آب، غذا و انرژی.

در چارچوب نظریه «قدرت تخریب خلاق» فیلیپ آگیون، نوآوری تنها زمانی منجر به پیشرفت پایدار می‌شود که همراه با نهادهای حامی تغییرات باشد.

ایران نیز اگر بخواهد بر بحران‌هایی نظیر بیکاری جوانان و تحصیل کردگان و البته روند فزاینده تورم غلبه کند، باید پارک‌های فناوری را نه صرفاً به‌عنوان نهادهایی فناورانه، بلکه به‌عنوان موتورهای تحول اجتماعی و اقتصادی بازتعریف کند.