دی‌ماه سال ۱۴۰۳ «سید جواد حسینی»، رئیس سازمان بهزیستی کشور، اعلام کرد ۱۱ درصد جامعه ایران را افراد دارای معلولیت تشکیل می‌دهند. اما باوجود تعداد زیاد این افراد، همچنان گردشگری دسترس‌پذیر یک چالش جدی برای این گروه است، تا آنجا که حتی راه‌اندازی میز «گردشگری دسترس‌پذیر» در وزارت میراث‌فرهنگی، گردشگری و صنایع‌دستی که گام رو به جلویی بود، دلیلی نشد تا همه اماکن میراثی و گردشگری برای این ۱۱ درصد مناسب‌سازی شوند.

دسترسی، عنصر اصلی توسعه

براساس آخرین آمار سازمان بهداشت جهانی، تخمین زده می‌شود ۱.۳ میلیارد نفر یعنی حدود ۱۶ درصد از جمعیت جهان دارای معلولیت هستند که با پیرشدن جمعیت و افزایش شیوع بیماری‌های غیرواگیر، این تعداد بیشتر می‌شود.

دسترسی‌پذیری، پایه و اساس هر سیاست توسعه‌ای است که باید هم مسئولانه باشد و هم پایدار. این مسئله از یک طرف، حق بنیادین انسانی محسوب می‌شود و از طرف دیگر، فرصتی برای رشد اقتصادی نیز فراهم می‌کند و گردشگری فراگیر و بدون محدودیت یکی از نمونه‌های آن است. این شکل از گردشگری به‌معنای اصلاح و تطبیق مناسب محیط‌ها و فضاها است که علاوه‌بر تغییرات فیزیکی، آموزش و آگاهی‌بخشی به افراد و کارکنان فعال در سایت‌های گردشگری و مجموعه‌های مرتبط با میراث‌فرهنگی را نیز شامل می‌شود. تحقق این رویکرد باعث می‌شود تمامی افراد با نیازهای خاص بتوانند به‌آسانی از این مکان‌ها بهره‌مند شوند و تجربه‌ای برابر و بدون محدودیت داشته باشند.

چالش‌های سفر

افراد دارای معلولیت معمولاً با چالش‌ها و تجربه‌های متفاوتی در هنگام سفر روبه‌رو هستند. بسیاری از آنها گزارش می‌دهند که فرایندهای مرتبط با حمل‌ونقل عمومی، اقامتگاه‌ها، خدمات دسترس‌پذیری، تحویل چمدان در فرودگاه، رزرو اتاق و سایر نیازهای مرتبط با دسترسی، اغلب پیچیده، پرهزینه و زمان‌بر است.

برای این گروه، دسترسی فیزیکی به وسایل حمل‌ونقل عمومی، بازدید از مکان‌های گردشگری، اقامت در هتل‌ها و سایر جاذبه‌ها بسیار دشوار است. همچنین، سیستم‌های اطلاعات گردشگری و پلتفرم‌های رزرو آنلاین به‌گونه‌ای طراحی نشده‌اند که نیازهای خاص افراد دارای معلولیت را به‌خوبی پوشش دهند. چنین موانعی باعث شده سفر کردن برای بسیاری از آنها تقریباً غیرممکن شود.

بهروز مروتی، فعال حقوق معلولان، به «پیام ما» می‌گوید اصلاً احساس نمی‌شود که برای ایجاد زیرساخت‌های لازم، کاری در ایران انجام شده باشد: «زیرساخت‌ها از حمل‌ونقل گرفته تا اسکان و وضعیت مناطق گردشگری، نامناسب هستند. گزارش‌های بسیاری درباره اماکنی که مردم به‌صورت تیمی بازدید کرده بودند، منتشر کردیم، اما متأسفانه دسترس‌پذیر نبودند و بعد از انتشار فیلم‌ها هم کاری انجام نشد.»

او درباره تجربه شخصی خودش می‌گوید در مکان‌هایی مانند تخت‌جمشید یا کافه‌های قدیمی تهران با مشکل مواجه شده، ولی معتقد است گردشگری دسترس‌پذیر فقط محدود به اماکن مورد نظر نیست: «ما حتی اتوبوس‌های دسترس‌پذیر هم نداریم و واگن‌های قطار ما مناسب‌سازی نشده‌اند و ازآنجاکه ویلچر داخل آنها نمی‌رود، باید فرد را بلند کنند و داخل واگن بگذارند. بسیاری از هتل‌ها هم چنین چالش‌هایی دارند.»

مروتی تأکید می‌کند که این مناسب‌سازی نباید به‌گونه‌ای باشد که هر اقدامی انجام شود و طبق ضوابط و مقررات شهرسازی و ویژه افراد معلولیت باید صورت گیرد.

«پیام ما» پیشتر هم در گزارشی با عنوان «گام‌های نوپای گردشگری دسترس‌پذیر» اشاره کرد بود که چنین اقداماتی در برخی از کشورهای جهان در حال انجام است. «سیدمهدی صادقی»، فعال اجتماعی حوزه معلولان، گفته بود وقتی برخی از آثار موزه لوور برای نمایش در موزه ملی به ایران آمد، یک اتفاق جالب افتاد؛ بسیاری از بازدیدکنندگان معترض بودند که چرا توضیحات مربوط به هر اثر در ارتفاع ۸۰-۹۰ سانتی‌متری از زمین نصب شده و آنها باید برای مطالعه توضیحات خم شوند: «توضیح برگزارکنندگان نشان می‌داد که چقدر کشورهای پیشرفته به مسئله مناسب‌سازی و گردشگری دسترس‌پذیر توجه دارند. آنها تأکید کردند اگر فرد دارای معلولیت یا حتی کودکان به این فضا وارد شوند، باید به اطلاعات دسترسی داشته باشند.»

چرا گردشگری برای افراد دارای معلولیت مهم است؟

«اگر گردشگری در زندگی یک فرد غیرمعلول رتبه ۱۰ دارد، در سبد زندگی معلول رتبه ۳ یا ۴ را دارد.» این جمله را «محمداسماعیل شیخ قرائی»، مدیرعامل انجمن فرهنگی، ورزشی و گردشگری معلولان «پارس»، به «پیام ما» می‌گوید و اعتقاد دارد گردشگری باعث افزایش امید به زندگی فرد معلول می‌شود و کمک می‌کند از خلوت خانه بیرون بیاید. 

این انجمن چند سالی‌ست که تورهایی را با عنوان «پاراتور» برای افراد دارای معلولیت برگزار می‌کند: «ما آژانس هواپیمایی نیستیم که توربر باشیم، اما سعی می‌کنیم گردشگری دسترس‌پذیر را انجام دهیم. همچنین، تلاش می‌کنیم هرجا که می‌رویم با مسئولان شهر مثلاً استانداری ارتباط بگیریم و نقطه‌نظراتمان را اعلام کنیم.»

او توضیح می‌دهد که در این «پاراتور»ها جدای از بازدید اماکن مختلف، تلاش می‌کنند موانع را شناسایی و راهکار ارائه کنند: «برای مثال وقتی به اماکن اقامتی می‌رویم سرویس بهداشتی و توالت فرنگی دارد، اما در توالت به‌گونه‌ای است که ویلچر نمی‌تواند داخل آن برود یا مثلاً آسانسورها دارای خط بریل نیست. وقتی به این اماکن می‌رویم، این موارد را یادآوری می‌کنیم و در اکثر مواقع هم اقداماتی انجام می‌شود. حتی یک‌بار در مشهد موردی را مطرح کردیم و به فاصله یک ساعت، آن را برطرف کردند.» به‌اعتقاد او، این موضوع نشان‌دهنده این است که افراد دارای معلولیت باید حضورشان در صحنه‌های اجتماعی بیشتر شود تا دیگران هم متوجه این موانع شوند.

بسیاری از آنها پشت خط می‌مانند

به‌گفته قرائی، در حال حاضر بهزیستی، وزارت میراث‌فرهنگی و گردشگری و شهرداری نهادهایی هستند که از آنها برای برگزاری این برنامه‌ها کمک گرفته می‌شود، اما با وجود برگزاری این تورها، بسیاری از این افراد نمی‌توانند شرکت کنند و پشت خط می‌مانند: «ظرفیت‌های ما محدود و توانایی ما کم است. لذا بسیاری از آنان نمی‌توانند شرکت کنند و گله‌مندند. ولی چاره‌ای نداریم؛ هم باید رسالت کاری‌مان را انجام دهیم و هم توانایی پذیرایی از همه افراد را نداریم.»

او می‌گوید برای شرکت‌دادن بیشتر این افراد نهادهای دولتی و خیرین می‌توانند به کمک بیایند: «اگر خیرین بدانند ایجاد نشاط چقدر در روحیه افراد معلول تأثیرگذار است، به‌مثابه ساخت، مدرسه، مسجد و خانه می‌توانند به انجام این کار هم کمک کنند. فکر کنید زنی ۱۰ سال است در یک اتاق است و نتوانسته بیرون بیاید، اما با یکبار بردن این فرد به برج میلاد می‌توانیم به افزایش امیدواری او کمک کنیم. نهادهای دولتی هم می‌توانند اماکن تفریحی و گردشگری‌شان را با حداقل قیمت به ما بدهند؛ حتی رایگان هم نه، با حداقل قیمت به ما بدهند تا توان اقتصادی‌مان اجازه دهد برای این عزیزان فعالیت کنیم. بسیاری از اماکن ادارات و نهادهای دولتی بلااستفاده مانده. اگر به ما بگویند ما پاراتورهایمان را در آنجا برگزار می‌کنیم.»

فراهم کردن امکان سفر و گردشگری برای همه افراد، بدون استثنا، یک ضرورت انسانی و اجتماعی است که نباید نادیده گرفته شود. تنها زمانی می‌توان گفت گردشگری به‌معنای واقعی کلمه فراگیر شده که همه افراد، با هر نوع نیاز و شرایطی، بتوانند بدون دغدغه و محدودیت، از زیبایی‌ها و فرصت‌های سفر بهره‌مند شوند.