«سیداحمد محیط‌طباطبایی»، رئیس کمیته ملی ایکوم، در گفت‌وگو با ایسنا بار دیگر بر ضرورت تهیه فهرست قرمز آثار تاریخی تأکید کرد. او با بیان اینکه: «ایران هنوز فهرست قرمز آثار تاریخی ندارد»، گفت: این فهرست باید پیش از فاجعه تهیه شود، اما متأسفانه هنوز فهرستی تهیه نشده است. این موضوع در میان کارشناسان میراث‌فرهنگی موضوع تازه‌ای نیست؛ فهرستی که باید با همکاری متولی امر میراث‌فرهنگی و موزه‌ها در کشور تهیه شود، اما سال‌هاست به نتیجه نرسیده است. البته در مقاطع مختلف -معمولاً پس از بروز یک بحران- این موضوع با جدیت دنبال شد و حتی کارشناسانی برای تهیه آن انتخاب شدند، اما در جریان جنگ اخیر، باز هم جای خالی چنین لیستی یادآوری شد.

چرا فهرست قرمز مهم است؟

تهیه فهرست قرمز آثار تاریخی به‌ویژه برای کشورهایی که مالکان آثار و اشیای ارزشمند باستانی و تاریخی هستند و زیر سایه جنگ و تنش قرار دارند، اهمیت ویژه‌ای دارد. هر چند تجربه نشان داده است کشورهایی با این شرایط، همواره پس از بروز بحران و غارت اشیای ارزشمندشان به‌صرافت تهیه این لیست افتاده‌اند؛ از جمله عراق، افغانستان و سوریه که پس از بحران‌های گسترده و جنگ و بعد از آنکه بسیاری از اشیای موزه‌ای آنها غارت شد و یا آسیب دید، دست به تهیه فهرست قرمز زدند. اما کارشناسان همواره تأکید دارند: «فهرست قرمز، فهرست اشیای گمشده نیست، بلکه یکی از اهداف آن آگاهی‌بخشی عمومی است.»

هدف از تهیه فهرست قرمز آثار تاریخی محافظت از این آثار در مقابل مخاطراتی مثل قاچاق آثار باستانی و تاریخی به‌ویژه در مناطق در معرض بحران است. این فهرست معمولاً به‌صورت کشوری یا منطقه‌ای منتشر می‌شود و عموماً شامل اطلاعات دقیق و تصاویر واضح از اشیایی است که در اختیار موزه‌ها و به‌طور‌کلی در اختیار کشورهاست. تهیه این فهرست برای اشیایی که احتمال آسیب یا به‌غارت‌رفتن و قاچاق آنها در جریان ناآرامی‌ها وجود دارد، اهمیت ویژه‌ای پیدا می‌کند. پس از آنکه متولیان میراث‌فرهنگی این فهرست را تهیه کردند، آن را در سایت اینترپل منتشر می‌کنند و یا در اختیار پلیس بین‌الملل، گمرک، موزه‌های کشورهای مختلف، حراجی‌ها و نهادهای مختلف فرهنگی قرار می‌دهند تا درصورت مفقود شدن آثار بتوانند آنها را شناسایی و از خریدوفروششان جلوگیری کنند و به کشور مبدأ بازگردانند. به‌طورکلی، فهرست قرمز در سطح بین‌الملل، نقش بازدارنده از قاچاق آثار تاریخی را دارد. در کشوری مثل ایران که در شرایط صلح نیز به‌شکل گسترده‌ای با قاچاق آثار تاریخی و فرهنگی روبه‌رو است، بی‌توجهی به تهیه این فهرست برای آثار موزه‌ای و شناسنامه‌دار، نیازی فوری و حیاتی و ضرورتی اجتناب‌ناپذیر است که با تساهل با آن برخورد شده است.

به‌گفته محیط‌طباطبایی، ایران به‌واسطه‌ قرارگیری در منطقه‌ای پرتنش و داشتن گنجینه‌ای گسترده از میراث‌فرهنگی، نیازمند اقدامی پیش‌دستانه در این حوزه است. او تأکید دارد: «در شرایط جنگ، اگر وضعیتی شبیه عراق یا افغانستان پیش آید و یا نظم کشور به‌هم بریزد، فهرست قرمز برای حفاظت از اشیای تاریخی مهمترین اولویت است، اما متأسفانه همیشه این فهرست پس از فاجعه تهیه شده است. با وجود اینکه همیشه تأکید داشته‌ایم فهرست قرمز قبل از فاجعه تهیه شود، اما متأسفانه هنوز هم این فهرست تهیه نشده است.»  

شورای بین‌المللی موزه‌ها (ICOM) موضوع تهیه فهرست قرمز برای آثار تاریخی و موزه‌ای کشورها را از سال ۲۰۰۰ مطرح کرد. ایده‌ای که هدف آن دسته‌بندی و معرفی اشیایی است که در معرض آسیب، به‌ویژه قاچاق، قرار دارند. تابه‌حال، ۲۰ کشور در سراسر دنیا اقدام به تهیه فهرست قرمز آثار تاریخی خود کرده‌اند. افغانستان، کامبوج، چین، مکزیک، کلمبیا، پرو، عراق، لیبی، سوریه، یمن و مصر از جمله کشورهایی هستند که فهرست قرمز آثار تاریخی را تهیه کرده‌اند؛ اما اغلب این کشورها از جمله عراق، افغانستان، لیبی و سوریه این فهرست را بعد از وقوع فاجعه و به‌شکل اضطراری تهیه کردند. اوکراین نیز در سال ۲۰۲۲ پس از آنکه توسط روسیه مورد حمله قرار گرفت، اقدام به تهیه اضطراری فهرست قرمز آثار تاریخی کرد. نسخه‌های فوری یا اضطراری از فهرست قرمز این کشورها که روی اشیای آسیب‌‌دیده در دوران جنگ یا بی‌ثباتی پس از جنگ تمرکز داشتند، پس از ناآرامی‌های گسترده در این کشورها منتشر شد. 

البته این اولین‌بار نیست که بر اهمیت این موضوع تأکید می‌شود. در ایران پیش‌ازاین اقداماتی برای تهیه این فهرست انجام شد، اما هرگز به نتیجه نرسید. سال ۲۰۱۷ اعلام شد که ایران در حال تهیه فهرست قرمز آثار تاریخی با همکاری یونسکو و ایکوم است، اقدامی که تا به امروز هنوز نتیجه آن منتشر نشده و مشخص نیست کار تا چه مرحله‌ای پیش رفته است. گفته می‌شود دلیل بی‌نتیجه ماندن این پروژه تأمین نشدن بودجه آن است که برآوردی نزدیک به دو هزار دلار دارد. 

آثاری که به خانه بازگشتند

در ضرورت تهیه فهرست قرمز آثار تاریخی شاید استناد به اظهارات پروفسور «هانس مارتین هینز»، رئیس وقت ایکوم جهانی، در سفری که در سال ۲۰۱۷ به ایران داشت، کافی باشد. او خطاب به مقامات ایرانی بر اهتمام در جهت تهیه این فهرست تأکید کرده و گفته بود: «لیست قرمز ایکوم امکانی است برای مقابله با قاچاق اشیای تاریخی که به کشورهای عضو ایکوم و پلیس بین‌الملل داده شده است. مقامات پلیس بین‌الملل و پلیس مقابله با قاچاق آثار تاریخی کشورها، با در اختیار داشتن این لیست، از ورود اشیای تاریخی سرقت‌شده توسط قاچاقچیان اشیای تاریخی به کشورهای مختلف جلوگیری و این اشیا را ضبط می‌کنند تا به کشور مبدأ تحویل شود. تعداد زیادی از اشیای تاریخی متعلق به افغانستان و عراق که به‌دلیل جنگ‌های داخلی در این کشورها، از موزه‌های آنها غارت شده و برای فروش به کشورهای دیگر انتقال پیدا کرده بود، با استفاده از فهرست قرمز ایکوم ضبط و به موزه‌های کابل و بغداد بازگردانده شدند.» تجربه بحران اخیر در کشور شاید بتواند تلنگری باشد که متولیان میراث‌فرهنگی بالاخره پس از سال‌ها این کار را به سرانجام برسانند و برای تهیه فهرست قرمز آثار تاریخی اقدامی جدی داشته باشند.