«مهدی حجت» در روزهای آغاز جنگ ایران و عراق مسئول معاونت حفظ و احیای میراث‌فرهنگی در وزارت فرهنگ و آموزش عالی بود و در سال ۱۳۶۴ پیشنهاد تأسیس سازمانی مستقل به‌نام میراث‌فرهنگی را داد و این سازمان با موافقت مجلس در میانه جنگ تأسیس شد. او امروز ریاست ایکوموس ایران را نیز برعهده دارد و معتقد است وزارت میراث‌فرهنگی باید در شرایط موجود با تمام توان از مواریث فرهنگی کشور دفاع و حفاظت کند. همان‌طورکه جان انسان‌ها ارزشمند است، این میراث هم ارزشمند است و باید از آن حفاظت کرد.

ساخت مخزن بتنی برای اشیای موزه‌ای
روایت مهدی حجت از اتفاقاتی که در هشت سال جنگ ایران و عراق برای آثار تاریخی افتاد، با این جمله آغاز می‌شود: «در جریان جنگ هشت‌ساله، تجهیزات و ابزارهای جنگی بسیار متفاوت از آن چیزی بود که امروز در اختیار نیروهای متخاصم قرار دارد. در آن زمان، بیشتر جنگ با سلاح‌هایی مانند خمپاره و در مقیاس‌های محدودتر، موشک‌هایی انجام می‌شد که عمدتاً توسط عراق علیه ایران به‌کار می‌رفت، به همین دلیل، آسیب‌ها اغلب سطحی بودند و تخریب عمیق گسترده‌ای صورت نمی‌گرفت. امروز اما تجهیزات جنگی تغییر کرده و پیشرفته‌تر است و دامنه تخریب آن هم به‌مراتب بیشتر.» منطقه اصلی درگیری اما منطقه‌ای باستانی و مهم بود: «خوزستان» حجت در این رابطه می‌گوید: «نکته بسیار مهم این است که خوزستان، به‌عنوان یکی از مراکز اصلی جنگ، مملو از محوطه‌های باستانی و آثار تاریخی ارزشمند بود که در معرض خطر جدی قرار داشتند. در آن مقطع، میزان آگاهی عمومی و حتی آگاهی مسئولان از اهمیت و چگونگی حفاظت از این آثار، بسیار محدود بود و هنوز آمادگی لازم برای محافظت از این میراث فراهم نشده بود.» تهران که آماج حملات عراق شد و موشکی در میدان ارگ و کنار کاخ گلستان به زمین نشست، موضوع میراث‌فرهنگی در سطوح بالای مدیریتی با جدیت بیشتری دنبال شد: «شلیک موشکی به موزه شوش و آبادان منجر به تخریب بخشی از آثار شد. با پیشروی جنگ و شدت پیدا کردن حملات، به‌تدریج اقدامات پیشگیرانه‌ای برای جلوگیری از آسیب‌ها اتخاذ شد. یکی از مهمترین این اقدامات، پس از برخورد یک موشک در نزدیکی میدان ارگ و کاخ گلستان بود. با توجه به آثار بسیار ارزشمندی که در این مجموعه نگهداری می‌شد، تصمیم گرفتیم راهکاری برای حفاظت از آنها پیدا کنیم. به‌ویژه اینکه از اواسط جنگ، عراق به موشک‌های دومرحله‌ای مجهز شده بود که ابتدا در نقطه اول منفجر می‌شدند و پس از نفوذ به سازه‌ مجدداً انفجار رخ می‌داد و تخریبی عمیق به‌جا می‌گذاشت. این موضوع نگرانی‌های ما را دوچندان کرد. در آن زمان، دولت با پیشنهاد ما موافقت کرد و ما با تلاش بسیار همکاران، اقدام به ساخت یک گنجینه امن در یکی از بناهای تاریخی کردیم. این گنجینه شامل دو مخزن بتنی بزرگ تودرتو بود؛ مخزن اول نقش دفع‌کننده موج انفجار اولیه را داشت و مخزن دوم، انفجار ثانویه را مهار می‌کرد. همکاران و دوستان من در آن دوران، با زحمات فراوان مجموعه گسترده‌ای از اشیای ارزشمند را گردآوری، بسته‌بندی و به این مخزن منتقل کردند.» اما حفظ آثار منتظر ساخت این مخزن نمانده بود. به‌گفته حجت، در یکی از مجموعه‌های تاریخی بزرگ آب‌انباری قدیمی وجود داشت که بلااستفاده اما امن بود: «این آب‌انبار به‌عنوان محل نگهداری موقت آثار انتخاب شد. همکاران من ابتدا اشیا را در جعبه‌های یونولیتی که در برابر آب و رطوبت نفوذناپذیر بودند، قرار دادند و به‌طور کامل بسته‌بندی کردند و در عمق آب‌انبار گذاشتند تا زمانی که انبار بتنی آماده شود و اشیا به آن منتقل شوند. مخزن بتنی که ساخته شد، به‌قدری وسیع بود که هم به سالن‌های بیرونی مجموعه دسترسی داشت و هم امکان ورود کامیون برای جابه‌جایی اشیا در آن فراهم بود. خوشبختانه در روزهای اخیر هم مطلع شده‌ام که موزه‌ها تا حد زیادی اقدام به انتقال اشیا خود به مخازن امن کرده‌اند و این گام بسیار مؤثری در این شرایط است.»

کنوانسیون‌های بین‌المللی در جنگ
ایران و عراق هر دو به کنوانسیون ۱۹۵۴ لاهه -حمایت از اموال فرهنگی درصورت بروز مخاصمه مسلحانه- متعهد بودند، اما در زمان جنگ عراق به این کنوانسیون متعهد نماند و چند اثر تاریخی ایران را هدف موشک قرار داد، موضوعی که منجر به واکنش‌های بین‌المللی شد. حجت آن روزها در یکی از اجلاس یونسکو در پاریس به این اقدام عراق اعتراض کرد. او می‌گوید: «موضوع مهم دیگری که باید اشاره کنم، مسئله کنوانسیون حفاظت از آثار در زمان جنگ است. طبق این کنوانسیون، کشورهای درگیر موظف‌اند نشانه‌های خاصی روی موزه‌ها و محوطه‌های تاریخی خود نصب کنند تا طرف مقابل متوجه شود این اماکن فرهنگی‌اند و از هدف قرار دادن آنها خودداری کند. در کنفرانس یونسکو در پاریس، از من پرسیده شد که آیا ایران این علائم را برای شناسایی آثار تاریخی خود نصب کرده است؟ پاسخ من منفی بود. توضیح دادم که عمداً از این کار خودداری کرده‌ایم، زیرا در شرایط جنگی ما، این علامت‌گذاری‌ها می‌توانست موجب جلب توجه دشمن و هدف‌گیری مستقیم این آثار شود. این پاسخ برای بسیاری از حاضران تعجب‌برانگیز بود. آنها تصور نمی‌کردند عراق تا این اندازه قساوت داشته باشد. اما تمام جهانیان دیدند که موزه شوش، مسجد جامع اصفهان، موزه آبادان و برخی سایت‌های دیگر آسیب دیدند و چغازنبیل هم در معرض تهدید قرار گرفت. البته نیروهای نظامی ما نیز، به‌دلیل ضرورت‌های نظامی و استقرار در مناطق حساس، گاه ناخواسته به برخی آثار آسیب رساندند که این مسئله در آن شرایط اجتناب‌ناپذیر بود.»

آثار فرهنگی و تاریخی در تمامی جنگ‌ها در معرض خطرند
حجت به اظهارات ترامپ در سال ۹۸ اشاره می‌کند که گفته بود ۵۲ مرکز فرهنگی ایران را هدف قرار خواهد داد و این اظهاراتش با واکنش گسترده بین‌المللی روبه‌رو شد: «این ادعا با واکنش تند و گسترده جامعه جهانی مواجه شد و ایکوموس آمریکا نیز در نامه‌ای که برای ایکوموس ایران نوشت، از طرف خود و جامعه فرهنگی‌ آمریکا از ملت ایران عذرخواهی کرد و اظهارات رئیس‌جمهورشان را غیرقابل‌قبول و مغایر با قوانین بین‌المللی دانست. درنهایت، این موضوع فراموش شد. اما درعین‌حال واقعیت این است که آثار فرهنگی و تاریخی در تمامی جنگ‌ها در معرض خطر قرار دارند و راه‌حل قطعی برای حفاظت کامل از آنها وجود ندارد. در جنگ جهانی دوم نیز فرانسوی‌ها و آلمانی‌ها بسیاری از آثار خود را در غارها و کوه‌ها پنهان و آنها را کدگذاری کردند تا از خطر بمباران در امان بمانند. خوشبختانه تا امروز میراث ما از تخریب گسترده در امان مانده است و امیدوارم این روند حفظ شود. اما همان‌طورکه در جهان امروز، همه از جنایاتی که اسرائیل در غزه مرتکب شده، آگاهند -از جمله نابودی کامل مجموعه‌های تاریخی این منطقه؛ اگر دشمنی بخواهد به سایت‌های تاریخی ما تعرض کند، چیزی جز رسوایی، پستی و اثبات صبوعیت آن باقی نخواهد ماند.»
پایه‌گذار سازمان میراث‌فرهنگی معتقد است ما در جنگ عزیزانی را از دست داده‌ایم و اگر بنا باشد از کشور دفاع کنیم، میراث‌فرهنگی نیز بخشی از آن سرمایه‌های ملی است که باید مورد دفاع و حفاظت قرار گیرد. او که چهار دهه از زندگی خود را حوزه میراث‌فرهنگی سپری کرده، بر این باور است که باید تمام توان‌ خود را، شبانه‌روز، به‌کار بگیریم تا خسارات به حداقل برسد و بتوانیم هم از جان انسان‌ها و هم از میراث ارزشمند فرهنگی‌مان به بهترین نحو دفاع کنیم.