سال‌های طولانی‌ است که کشاورزی به‌عنوان متهم ردیف‌ اول مصرف آب کشور، تلاش می‌کند از خودش به‌شکل‌های مختلف رفع اتهام کند. یکی از این روش‌ها، تمسک به ادوات مکانیزاسیون و مدرن کشاورزی مانند آبیاری قطره‌ا‌ی است. وزارت جهادکشاورزی با اختصاص تسهیلات، ۸۵ درصد منابع مالی مورد نیاز برای اجرای سیستم‌های نوین آبیاری را تأمین کرده است تا در این زمینه به کشاورزان کمک کند. این وزارتخانه مدعی است این اقدام به‌منظور کاهش مصرف آب صورت می‌گیرد. حالا کارشناسان می‌گویند این برنامه اگرچه بهره‌وری اراضی کشاورزی را افزایش داده، اما عملاً به‌نفع بهبود و کاهش مصرف آب کشاورزی نبوده است. بهره‌وری بیشتر در ایران با افزایش سطح زیرکشت همراه بوده است و افزایش سطح کشت هم یعنی مصرف آب بیشتر.
«روش آبیاری قطره‌ای و تحت فشار، اگرچه عملکرد و تولید در کشاورزی را افزایش می‌دهد، اما در مقابل ممکن است تبعات ناخواسته‌ای را نیز به‌دنبال داشته باشد. اگر کشاورز با گمان صرفه‌جویی در بخش آبیاری سطح زیرکشت را توسعه دهد، این امر باعث هدررفت و تبخیر آب می‌شود.» این هشدار را روز گذشته «عبدالمجید لیاقت»، رئیس مؤسسه تحقیقات محیط‌زیستی آب و خاک دانشگاه تهران، در گفت‌وگویی با ایسنا مطرح کرده و پیشنهاد داده بود: «در حال حاضر با توجه به محدودیت‌های منابع آبی، می‌توان بر روی پساب سرمایه‌گذاری کرد. اگرچه امروزه بخشی از پساب‌ها مورد استفاده قرار می‌گیرد، اما بخش عمده آن بدون برنامه‌ریزی و مدیریت درست وارد رودخانه شور و دریاچه قم می‌شود. پساب‌ها برای مصارف بخش کشاورزی، فضای سبز صنعت و تغذیه مصنوعی آب‌های زیرزمینی قابل‌استفاده است.»

همچنان غرقابی
لیاقت گفت: «متأسفانه در برخی از مناطق هنوز مزارع به روش غرقابی آبیاری می‌شود. این موضوع نیاز به مدیریت دارد تا روش‌های آبیاری با راندمان و بازدهی بالا، جایگزین روش‌های سنتی شود. در راستای این سیاست دو میلیون هکتار آبیاری تحت فشار در کل کشور اجرا شده است. اما موضوع مهم در زمینه آبیاری تحت فشار و قطره‌ای این است که در این سیستم اثربخشی روی عملکرد کشاورزی و تولید محصول مفید بوده، اما روی منابع آبی در حد مورد انتظار مؤثر نبوده است. درواقع، اتخاذ غیراصولی این روش‌ها می‌تواند صدماتی به‌منابع آبی وارد کند، به‌ویژه اگر در این روش کشاورز آب صرفه‌جویی‌شده را به افزایش سطح زیرکشت اختصاص دهد.»
او توضیح داد: «آبی که به‌صورت نفوذ عمقی به سفره‌های زیرزمینی برمی‌گشت، در آبیاری تحت فشار و قطره‌ای با افزایش سطح زیرکشت تبخیر می‌شود. بنابراین، به‌نظر می‌رسد این سیستم بدون برنامه و نظارت کافی در اختیار کشاورزان قرار گرفته است. یکی از مشکلات این است که وزارتخانه‌ها و نهادهای مرتبط با موضوع آب و مصارف آن، خیلی با یکدیگر همسو نیستند. وزارت جهادکشاورزی که وظیفه تأمین امنیت غذایی را برعهده دارد و وزارت نیرو که به‌دنبال مدیریت عرضه آب است؛ اگر در این مسیر با یکدیگر به‌اندازه کافی همراه و هم‌سو بودند و ملاحظات هر دو دستگاه رعایت می‌شد، اثربخشی فناوری مذکور بر حفظ منابع آب بیشتر می‌شد.»
با وجود این هشدار و همچنین گسترش سریع بحران آب در همه بخش‌هاس کشور، گروهی از کارشناسان بخش کشاورزی بر این باورند که اساساً مدیریت منابع آبی در حوزه مسئولیت مدیران و متولیان کشت‌ و زرع کشور نیست بلکه تمرکز آنان باید بر ثروت‌آفرینی از زمین کشاورزی باشد.

تکالیف، بدون انجام
«مجید سیاه‌دانه‌کار» کارشناس سیاستگذاری کشاورزی است. او می‌گوید: «در سال ۱۳۹۱ قانونی در مجلس قانونی به‌نام قانون افزایش بهره‌وری در بخش کشاورزی تصویب شد. در این قانون، به وزارت نیرو تکلیف شده بود آب را برای بخش کشاورزی به‌صورت حجمی تحویل مصرف‌کننده نهایی بدهد. منتهی این قانون به‌رغم گذشت ۱۰ سال تا سال ۱۴۰۲ همچنان اجرا نشد. یعنی بخشی که مسئول کاهش مصرف آب در بخش کشاورزی به‌شکل مستقیم است، به تکلیف قانونی خودش عمل نکرده است. الان هم این قانون فقط در بخش‌های محدودی انجام می‌شود. وزارت جهادکشاورزی همان‌طورکه از نامش پیداست، متولی بخش کشاورزی است نه آب. بااین‌حال، این وزارتخانه موضوع تغییر آبیاری از غرقابی به تحت فشار و قطره‌ای را در دستورکار قرار داده است که اقدام صحیحی است.»
او در ادامه برای دفاع از این نوع آبیاری می‌گوید: «فراموش نکنیم که آبیاری قطره‌ای برای کشاورز هم مزایای بسیار زیادی دارد. چرا نباید از آن استفاده کند؟ آبیاری قطره‌ای هزینه‌های بهره‌برداری را کاهش می‌دهد و این مسئله‌ای اساسی در این روش جدید ‏است. سیستم‌های قطره‌ای نسبت به سایر سیستم‌های متداول آبیاری نیاز به آب کمتری دارد. مثلاً‌ در آبیاری با ‏سیستم قطره‌ای درختان جوان نصف آب مورد نیاز آبیاری بارانی یا سطحی مصرف می‌شود. گروهی این موضوع را مطرح می‌کنند که در مجموع مکانیزاسیون کشاورزی و به‌ویژه تغییر روش‌های آبیاری آن‌چنان‌که انتظار می‌رفت در کاهش مصرف آب مؤثر نیستند، اما نمی‌شود این موضوع را گردن آبیاری قطره‌ای انداخت یا مطرح می‌کنند که با مسن‌تر شدن درختان صرفه‌جویی در آب با سیستم ‏قطره‌ای کاهش می‌یابد، اما هنوز برای بسیاری از باغداران آبیاری مؤثر با سیستم قطره‌ای به‌علت کمبود و قیمت بالای آب، اهمیت دارد. هزینه ‏کارگر برای آبیاری را می‌توان کاهش داد، زیرا در سیستم قطره‌ای کافی است که پخش آب تنظیم و سیستم راه‌اندازی شود. این ‏تنظیم‌ها توسط وسایل اتوماتیکی انجام می‌گیرد که نیاز به کارگر چندانی ندارد.‎ اینها همه، مواردی است که باید در مورد آبیاری قطره‌ای یا هر مؤلفه دیگری در نظر گرفت. یک اتفاق یا یک مؤلفه فقط منجر به افزایش سطح زیرکشت نشده است.»

اساس آبیاری زیر سؤال نیست
اما هشداردهندگان می‌گویند اساس آبیاری قطره‌ای زیر سؤال نیست؛ با وجود اینکه معایب قابل‌توجهی هم برای این نوع آبیاری وجود دارد. «مجتبی حسینی»، کارشناس کشاورزی، می‌گوید: «یکی از مهمترین مسائلی که در مورد این آبیاری و تمرکز بالای وزارت جهادکشاورزی بر آن باید لحاظ کرد، این است که ‎ ‎هزینه نسبتاً بالا، گرفتگی قطره‌چکان‌ها، ایجاد شوری موضعی و پخش نامنظم و لکه‌لکه‌ای رطوبت خاک از معایب اصلی سیستم‌های آبیاری ‏قطره‌ای به‌حساب می‌آید. همین سیستم گران باعث شده است وزارت جهادکشاورزی در حال پرداخت تسهیلات برای امکان ایجاد آن برای کشاورز باشد. از طرف دیگر، کسی اساس آبیاری قطره‌ای و همچنین ضرورت تغییر شیوه‌های غرقابی را زیر سؤال نمی‌برد، بلکه می‌گوییم ملاحظات در این زمینه باید لحاظ شود. تجربه کشاورزی ایران می‌گوید هر جا بهره‌وری کشاورزی بالا رفت، سطح زیرکشت هم زیاد شد. این موضوعی است که ما برای آن هشدار می‌دهیم.»
حسینی می‌گوید: «موضوع صَرف منابع است؛ یعنی ما باید به‌درستی بدانیم منابع مالی را کجا و چطور خرج کنیم. به‌هرحال، وزارت جهادکشاورزی در دولت چهاردهم قرار است خلاف آنچه سیاست‌های کلی یا اسناد بالادستی تکلیف کرده‌اند، عمل کند؟‌ این وزارتخانه حتی به اولویت‌های اعلامی خودش هم عمل نمی‌کند. باید مشخص کنیم در دولت چهاردهم توقع واقعی بخش کشاورزی چیست؟ سهم کشاورزی در اقتصاد کشورهای دنیای عموماً زیر پنج درصد است. در برزیل که یکی از مهمترین قطب‌های کشاورزی است، کشاورزی تنها هفت درصد سهم از اقتصاد این کشور دارد. بنابراین، رسالت کشاورزی بیشتر کردن کیک اقتصاد نیست. کشاورزی باید امنیت غذایی را تأمین کند. اما در ایران و در این بی‌آبی، ما می‌خواهیم توسعه تجارت خارجی را هم به بخش کشاورزی تحمیل کنیم. طبیعتاً ما داریم از بنیان مسیر اشتباهی در مورد کشاورزی طی می‌کنیم. پس رابطه آن با منابع آبی هم نمی‌تواند رابطه درست و منطقی‌ای باشد.»
«عباس کشاورز»، معاون پژوهش مرکز ملی مطالعات کشاورزی ایران، آب پاکی را روی دست همه می‌ریزد و می‌گوید: طبق مطالعات مؤسسه آینده‌پژوهی کشور آب ابرچالش کشور است؛ منبعی است که قابل‌افزایش نیست و به‌شدت تحت‌تأثیر تغییراقلیم است، «عامل مؤثر و مهمی در پایداری سرزمین ماست. متأسفانه رفتارهای ۵۰ساله ما در مورد آب حداقل کشور را با یک بحران بزرگ ناپایداری استمرار استقرار جمعیت، تحلیل تولیدات و بحران‌های محیط‌زیستی مواجه کرده است.»‌

چاره‌ای جز ریاضت نداریم
او می‌گوید: «منابع آبی تقریباً تا دهه ۸۰ با تقاضا در تعادل بودند. در مورد آب‌های زیرزمینی این عدم تعادل از دهه ۶۰ آغاز شد و در دهه ۸۰ و تا کنون شدت زیادی گرفت. در مورد آب‌های سطحی این عدم تعادل از دهه ۷۰ آغاز شد. مطالعات انجام‌شده نشان می‌دهد کشاورزی از دهه ۷۰ تا کنون با افزایش سطح زیرکشت تلاش کرده است، پاسخگوی اهداف تولید کشور باشد؛ یعنی به‌جای افزایش بهره‌وری تمرکزش بر این موضوع بوده است. همین موجب شده است امروز یک میلیون و ۲۰۰ هزار هکتار به اراضی آبی کشور اضافه شود. حدود ۸۰۰ هزار هکتار باغات و ۴۰۰ هزار هکتار هم برنج، جالیز، سبزی و صیفی. همه این بخش‌ها تقاضای آب زیادی دارند.»
به‌گفته کشاورز، مجموعه رفتارهای بخش کشاورزی، تأثیر تغییراقلیم و نادیده گرفتن حقابه‌های محیط‌زیستی باعث شده است منابع آب کشور به‌شدت روبه‌کاهش باشد: «به‌عنوان مثال، اگر در دهه ۶۰ ما در رودخانه‌های کشور بالای ۹۴ میلیارد مترمکعب آب جاری داشتیم، در دهه ۱۴۰۰ به کمتر از ۵۰ میلیارد کاهش پیدا کرده است. بنابراین، ما تا دهه ۷۰، ۱۳ رودخانه دائمی در کشور داشتیم، این تعداد فعلاً به «سفیدرود» و «کارون بزرگ» ختم شده است که در برخی از سال‌ها هم دچار خشکسالی‌های مقطعی شده‌اند. بنابراین، بحران آب کاملاً محسوس است. برداشت از آب‌های زیرزمینی به‌علت بی‌توجهی به مدیریت و عدم اجرای قانون توزیع عادلانه آب، چشم‌پوشی از حفر چاه‌های غیرمجاز و حفر بسیاری چاه‌های مجاز، شرایط بحرانی را رقم زده است. در دهه ۶۰ کشور ۵۰ هزار حلقه چاه داشته است، اکنون بیش از یک میلیون.»
او می‌گوید برای برون‌رفت از این وضعیت نسخه سختی وجود دارد: «چاره‌ای جز ریاضت آبی نداریم؛ یعنی جامعه باید کمک کند و توجیه شود. اصل این نسخه بر دو رویکرد استوار است. اول اینکه همه قبول کنند آب دیگری در جای دیگری وجود ندارد. متأسفانه این موضوع هنوز پذیرفته نیست و رانت آب هنوز این اجازه را نداده است. تا اتفاقی می‌افتد، می‌گویند از خلیج‌فارس و دریای عمان، ارتفاعات سه‌هزار و ارتفاعات طالقان آب بیاوریم. همه اینها ناپایدار است. تنها راه ما مدیریت تقاضاست. دوم اینکه همه می‌دانیم بزرگترین مصرف‌کننده آب در کشور کشاورزی است. در همه دنیا هم این‌طور است. کشاورزی باید پیشقدم شود، از ۸۰ میلیارد مترمکعبی که استفاده می‌کند طی ۱۰ سال تقاضایش را به کمتر از ۵۰ میلیارد مترمکعب برساند. کمک کند سرزمین پایدار شود؛ شرب تأمین شود و صنعت رونق بگیرد و از همه مهمتر محیط‌زیست احیا شود. این نسخه شدنی است.»
بخش کشاورزی زیر بار کاهش مصرف آب نمی‌رود. اسناد و برنامه‌های کشور هم کاهش سطح زیرکشت و کاهش مصرف آب را به این بخش تکلیف کرده است. بااین‌حال، این بخش حتی در بحرانی‌ترین سال‌های آبی کشور، دست از تقاضا برای برداشت آب بیشتر برنداشت.