دریای آرال در مرز قزاقستان و ازبکستان که زمانی چهارمین دریاچه بزرگ جهان بود، با کاهش پیوسته سطح آب اکنون به یکی از شاخص‌ترین نمونه‌های فاجعه زیست‌محیطی در قرن بیستم تبدیل شده است. این دریاچه، که نقشی مهم در تأمین ماهی و معیشت جوامع محلی داشت، اکنون جای خود را به بیابانی موسوم به آرال‌قوم داده که به عنوان جوان‌ترین بیابان جهان شناخته می‌شود.

علت اصلی فروپاشی این پهنه آبی، سیاست‌های اشتباه دهه ۱۹۶۰ میلادی بود. در آن سال‌ها، برنامه‌ریزان شوروی رودخانه‌های آمو دریا و سیر دریا را برای توسعه کشاورزی و به ویژه کشت پنبه منحرف کردند. همین انحراف رودخانه، بدون جایگزین شدن منابع آب جدید و جبران تبخیر طبیعی، باعث کاهش مستمر آب، کوچ جوامع محلی و تبدیل بندرهای پررونق به مناطق متروک شد. اکنون کشتی‌های زنگ‌زده و بقایای بنادر در میان بیابان دیده می‌شوند.

در مقابل این بحران، اخیراً سران کشورهای آسیای مرکزی در آستانه قزاقستان گردهم آمدند تا راهکارهای مدیریت منابع آب و کنترل صدمات زیست‌محیطی را بررسی کنند. این نشست با حمایت بانک جهانی و حضور اعضای صندوق بین‌المللی نجات دریای آرال برگزار شد. به گفته کارشناسان، با آنکه حوضه جنوبی آرال تقریباً از میان رفته، بخش شمالی در قزاقستان با احداث سد کوکارال تا حدی احیا شده و بهبودی اجتماعی-اقتصادی را برای جامعه محلی به ارمغان آورده است. این سد در سال ۲۰۰۵ تکمیل شد و موجب افزایش سطح آب و بازگشت بخشی از شیلات شده است.

در کنار اقدامات ساختاری، برنامه‌هایی نیز برای مقابله با طوفان‌های گرد و غبار سمی اجرا می‌شود، از جمله کاشت گونه مقاوم گیاهی «تاغ» در بستر خشک‌شده دریاچه برای تثبیت خاک و جلوگیری از گسترش آلودگی. پروژه مشترک بانک جهانی و قزاقستان برای افزایش ارتفاع سد می‌تواند حجم آب آرال شمالی را بیشتر کند و امید به احیای این منطقه را تقویت نماید.

با این حال، چالش‌های مدیریت منابع آب همچنان جدی است. طبق گزارش مسئولان، بیش از ۸۰ درصد آب در منطقه صرف بخش کشاورزی می‌شود و تلفات سیستم‌های آبیاری همچنان بالاست. ضمن آنکه کاهش سطح آب‌های سطحی، پدیده‌ای جهانی است و دریاچه‌هایی مانند ارومیه در ایران و چاد در آفریقا نیز با همین بحران مواجه هستند.

صندوق بین‌المللی نجات دریای آرال، ادامه اقدامات ملی و منطقه‌ای برای احیای این دریاچه را ضروری می‌داند و در پایان اجلاس اخیر، تعیین روزی به عنوان روز جهانی آرال و رودخانه‌های تغذیه‌کننده آن به تصویب رسید. کارشناسان همچنین هشدار می‌دهند بدون اراده واقعی برای مدیریت منابع آب و اجرای سیاست‌های هماهنگ، بحران دریاچه‌ها و اکوسیستم‌های وابسته به آن‌ها شدت می‌گیرد و میلیون‌ها نفر را تحت تأثیر قرار می‌دهد.

منبع : ایسنا