گردشگری به‌عنوان یکی از بخش‌های مهم اقتصادی و فرهنگی عصر کنونی، می‌تواند به‌عنوان ابزاری برای توسعه پایدار و توانمندسازی جوامع محلی مورد استفاده قرار گیرد. در این میان، گردشگری مبتنی‌بر جامعه (CBT) به‌عنوان یکی از رویکرد‌های نوین در توسعه گردشگری، آن‌چنان‌که اشاره شد، نقش ویژه‌ای در ارتقای کیفیت زندگی جوامع محلی و حفظ منابع‌طبیعی و فرهنگی ایفا می‌کند. در این رویکرد جوامع محلی در مرکز فرایند توسعه قرار دارند و نه‌تنها از مزایای اقتصادی آن بهره‌مند می‌شوند، بلکه نقش تصمیم‌گیرنده و اجرایی نیز دارند.
این مدل گردشگری می‌تواند با استفاده از ظرفیت‌های محلی، نظیر فرهنگ، هنر، غذاهای سنتی، صنایع‌دستی و جاذبه‌های طبیعی، علاوه‌بر ایجاد فرصت‌های شغلی پایدار، در تقویت حس تعلق اجتماعی و حفظ میراث‌فرهنگی تأثیر خود را بگذارند. تجربه کشورهای موفق در این زمینه نشان داده است با تقویت نقش جوامع محلی، اقتصاد منطقه‌ای بهبود پیدا می‌کند و وابستگی به منابع خارجی کاهش پیدا می‌کند.

چالش‌ها و موانع توسعه گردشگری روستایی در ایران
در ایران، با وجود پتانسیل‌های عظیم طبیعی، فرهنگی و انسانی، گردشگری مبتنی‌بر جامعه همچنان با موانع و چالش‌های متعددی روبه‌رو است. نبود آگاهی جوامع محلی، نبود زیرساخت‌های کافی، ضعف مشـارکت محلی و نبود سیاست‌های حمایتی روشن از جمله عواملی هستند، که مانع توسعه این رویکرد شده‌اند.
یکی از اصلی‌ترین چالش‌ها، فقدان یا کمبود آگاهی و دانش کافی در بین جوامع محلی درباره اهمیت گردشگری و مزایای آن است. بسیاری از ساکنان مناطق روستایی و کمترتوسعه‌یافته و یا کمترشناخته‌شده از چگونگی مشارکت در پـروژه‌هـای گـردشـگری، مـدیریـت کسب‌وکارهای محلی و ارائه خدمات به گردشگران اطلاع و آگاهی لازم و مورد نیاز را ندارند. کمبود اگاهی باعث می‌شود جوامع محلی نتوانند به‌درستی از منابع‌طبیعی و فرهنگی خود استفاده و بهره‌برداری کنند، اغلب نقش حاشیه‌ای در فرایندهای گردشگری دارند و از تاکتیک و تکنیک‌های جلب، جذب و ماندگاری گردشگران مطلع نیستند. بنابراین، این امر منجر به اتلاف منابع و کاهش مشارکت محلی در توسعه پایدار و نبود رونق کسب‌وکارهای مرتبط به این حوزه می‌شود.

همچنین، کمبود زیرساخت‌های مناسب نظیر جاده‌های دسترسی، امکانات اقامتی، خدمات بهداشتی و سیستم حمل‌ونقل عمومی از دیگر موانع اصلی به‌شمار می‌آید. نبود یا کمبود امکانات کافی در بسیاری از مناطق روستایی و طبیعی گردشگران ماجراجو را از بازدید این مناطق منصرف می‌کند. بنابراین، این مسئله فرصت‌های درآمدی را از بین می‌برد و باعث انزوای اقتصادی جوامع محلی می‌شود.
کمبود، فقدان و کم‌رنگ بودن قوانین شفاف و سیاست‌های جدی حمایتی مشخص برای توسعه گردشگری مبتنی‌بر جامعه از چالش‌های کلیدی محسوب می‌شود و دولت‌ها و نهادهای محلی اغلب فاقد برنامه‌ریزی جامع و هماهنگ برای شناسایی و تقویت ظرفیت‌های گردشگری جوامع محلی هستند، و این نبود هماهنگی منجر به پراکندگی در سرمایه‌گذاری‌ها و کاهش بهره‌وری پروژه‌ها می‌شود.
از نگاه دیگر، باید ضعف در مشارکت جوامع محلی را متذکر شویم؛ جوامع محلی به‌طور معمول در تصمیم‌گیری‌ها و مدیریت پروژه‌های گردشگری یا نقش فعالی ندارند یا فاقد نقش هستند. این مشکل ناشی از ساختارهای مدیریتی متمرکز و نبود شفافیت در فرایندهای تصمیم‌گیری است. لذا مشارکت محدود و یا نبود مشارکت باعث می‌شود، جوامع محلی انگیزه کافی برای حفظ منابع و مشارکت در پروژه‌های گردشگری نداشته باشند، درنتیجه در بلندمدت، این امر به کاهش پایداری و موفقیت پروژه‌های گردشگری منجر می‌شود.

همچنین، یکی از نتایج مدیریت ناکارآمد، تخریب منابع‌طبیعی و فرهنگی را در پی دارد و مشاهده شده است در بسیاری از مناطق نبود نظارت کافی بر فعالیت‌های گردشگری از سوی متولیان ذی‌ربط، منجر به آسیب‌های زیست‌محیطی، تخریب آثار تاریخی و تغییر سبک زندگی سنتی جوامع محلی می‌شود و این تخریب‌ها نه‌تنها میراث‌فرهنگی و طبیعی را در معرض خطر قرار می‌دهد، بلکه جذابیت مناطق برای گردشگران را کم می‌کند. به‌طور قطع گردشگری نیازمند منابع مالی و تسهیلات بانکی است. تجربه بیانگر آن است که جوامع محلی اغلب به‌دلیل کمبود منابع مالی و نبود تسهیلات بانکی مناسب، قادر به سرمایه‌گذاری در کسب‌وکارهای گردشگری نیستند و نبود توانمندسازی مالی جوامع، نارضایتی اجتماعی را به‌همراه دارد.
همچنین، در امر مهم و کلیدی بازاریابی و تبلیغات گردشگری، جاذبه‌های محلی و ظرفیت‌های مناطق روستایی و طبیعی ایران به‌درستی و در خور شأن معرفی نمی‌شود یا به‌رغم انجام هزینه، برنامه هدفمند و دقیقی برای معرفی درست وجود ندارد و این امر موجب می‌شود بسیاری از مناطق جذاب، ناشناخته باقی بماند و گردشگران جذب مناطق محدودتر شوند.

راهکارهای توانمندسازی و ارتقای گردشگری پایدار
توسعه گردشگری مبتنی‌بر جامعه نیازمند مجموعه‌ای از راهکارهای عملی و جامع است که بر محورهای آموزشی، زیرساختی، اقتصادی، مدیریتی و فرهنگی قابل‌اجرا است. این راهکارها باید به‌گونه‌ای تدوین شوند که ضمن توانمندسازی جوامع محلی، بهره‌برداری پایدار از منابع‌ طبیعی و فرهنگی را تضمین کنند. در ادامه راهکارهای پیشنهادی با قابلیت اجرا ارائه می‌شوند.
یکی از اصلی‌ترین گام‌ها در توانمندسازی جوامع محلی، آموزش و افزایش آگاهی آنها در زمینه گردشگری است، آموزش مهارت‌های مرتبط با مهمان‌نوازی، تهیه غذاهای سنتی، راهنمایان گردشگری محلی و مدیریت مراکز اقامتی است، به‌ویژه اقامتگاه‌های بومگردی. همچنین، در زمینه مدیریت گردشگری، خدمات گردشگری، بازاریابی و حفظ منابع‌طبیعی، محیط‌زیست و فرهنگی و… درنتیجه افزایش سطح آگاهی و مهارت‌های فنی، جوامع محلی را قادر می‌کند نقش فعالی در مدیریت و بهره‌برداری از فرصت‌های گردشگری ایفا کنند.
مورد دیگر، تقویت زیرساخت‌ها و توسعه امکانات و تسهیلات گردشگری است، بدون زیرساخت‌های مناسب، جذب گردشگران به مناطق محلی، مقدور نیست. بنابراین، بهبود جاده‌ها و مسیرهای دسترسی به مناطق گردشگری، ایجاد و توسعه مراکز اقامتی و بومگردی با مشارکت جوامع محلی، فراهم کردن امکانات بهداشتی، سیستم‌های حمل‌ونقل و تأکید بر دسترسی به خدمات اینترنتی در مناطق گردشگری و… از جمله موارد زیرساختی است که توسعه آنها موجب افزایش جذابیت مناطق گردشگری می‌شود و فرصت‌های شغلی بیشتری را برای جوامع محلی ایجاد می‌کند.
مشارکت فعال جوامع محلی در تصمیم‌گیری و اجرای پروژه‌های گردشگری، یکی از ارکان اصلی موفقیت در این حوزه است. در این زمینه، تشکیل شرکت‌های تعاونی گردشگری برای مدیریت مشترک پروژه‌ها، استفاده از رویکردهای مشارکتی در برنامه‌ریزی، اجرا و نظارت بر پروژه‌های گردشگری، تشویق جوامع محلی به راه‌اندازی کسب‌وکارهای کوچک مانند تولید و فروش صنایع‌دستی، تهیه غذاهای محلی و… به‌طور قطع، مشارکت فعال، حس مالکیت و مسئولیت‌پذیری جوامع محلی را تقویت می‌کند و از وابستگی به نهادهای دولتی می‌کاهد.

همچنین، حمایت مالی و تسهیلات قانونی برای جوامع محلی، مواردی چون تخصیص تسهیلات بانکی با بهره کم برای توسعه مراکز اقامتی و بومگردی که دارای توجیه اقتصادی باشد و نیز معافیت و تخفیف مالیاتی برای کسب‌وکارهای محلی دارای مجوز و سرمایه‌گذار در پروژه‌های گردشگری و…، می‌تواند اعتماد جوامع محلی را افزایش دهد و به سرمایه‌گذاری بلندمدت در حوزه گردشگری تشویق کرد. حفاظت از منابع‌ طبیعی و فرهنگی از اصول کلیدی گردشگری پایدار است و می‌توان با ایجاد طرح‌های جامع برای مدیریت منابع‌طبیعی، جلوگیری از تخریب محیط‌زیست و حفظ تنوع‌زیستی، مستندسازی و تبلیغ میراث‌فرهنگی و سنت‌های بومی‌ محلی و… درنتیجه مدیریت پایدار منابع، علاوه‌بر حفاظت از محیط‌زیست، تضمینی برای بهره‌برداری طولانی‌مدت و حفظ هویت جوامع محلی باشد.
یکی از نقاط ضعف اصلی در گردشگری، نبود معرفی مناسب ظرفیت‌ها و جاذبه‌های محلی است. بنابراین، با بازاریابی هدفمند و معرفی ظرفیت‌های گردشگر محلی، با طراحی کمپین‌های تبلیغاتی برای معرفی جاذبه‌های گردشگری هر منطقه از طریق رسانه‌های اجتماعی و پلتفرم‌های دیجیتال، برگزاری جشنواره‌ها و نمایشگاههای فرهنگی و هنری برای جذب گردشگران، شناسایی بازارهای هدف و توسعه گردشگری موضوعی، مانند گردشگری غذا، گردشگری فرهنگی و طبیعت‌گردی و… . لذا، بازاریابی هدفمند می‌تواند مناطق ناشناخته را به مقاصد جذاب تبدیل سازد و جریان پایدار گردشگری را تضمین کند.
همچنین، زنان در جوامع محلی نقش کلیدی در حفظ سنت‌ها، صنایع‌دستی و مهمان‌نوازی دارند. اقداماتی چون، تشویق زنان به مشارکت در کسب‌وکارهای گردشگری، ارائه آموزش‌های ویژه برای زنان در زمینه صنایع‌دستی، مدیریت اقامتگاه‌های بومی‌ و تهیه غذاهای محلی، تشکیل و حمایت از تعاونی‌های زنان برای تولید و بازاریابی محصولات محلی، می‌تواند به توسعه اقتصادی خانواده‌ها و حفظ ارزش‌های فرهنگی مؤثر باشد.

استان مازندران؛ نمونه‌ای شاخص از ظرفیت‌های گردشگری روستایی
استان مازندران با طبیعت کم‌نظیر، تاریخ غنی، فرهنگ متنوع و ظرفیت‌های گسترده در حوزه گردشگری روستایی با بیش از سه‌هزار و ۲۰۰ روستا، یکی از مستعدترین مناطق ایران برای توسعه گردشگری مبتنی‌بر جامعه است. این استان به‌واسطه منابع‌طبیعی مانند جنگل‌های هیرکانی، سلسله‌جبال البرز و دریای خزر شناخته‌ شده است. همچنین، وجود صنایع‌دستی، غذاهای محلی، آیین‌ها و سبک زندگی سنتی از مهمترین جاذبه‌های گردشگری روستایی آن به‌شمار می‌آید. بااین‌حال، تحقق گردشگری روستایی پایدار در مازندران نیازمند توجه ویژه به توانمندسازی جوامع محلی و رفع چالش‌های گردشگری موجود است.
بنابراین، گردشگری مبتنی‌بر جامعه در استان مازندران می‌تواند به الگویی موفق برای توسعه گردشگری در ایران تبدیل شود. با تمرکز بر توانمندسازی جوامع محلی، ایجاد زیرساخت‌های مناسب، حفاظت از منابع‌طبیعی و معرفی ظرفیت‌های منحصر‌به‌فرد استان، می‌توان به توسعه‌ای متوازن دست یافت که هم نیازهای گردشگران را برآورده سازد و هم منافع اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی جوامع محلی را تأمین کند.
در مقطع کنونی از یک‌سو، سازمان جهانی جهانگردی توجه خاصی به ترویج گردشگری روستایی با مشارکت جوامع محلی دارد و طرح انتخاب روستاهای جهانی گردشگری را در چندسال اخیر شروع کرده است و مازندران نیز دارای قابلیت و ظرفیت‌های لازم را برای کاندیدا کردن روستاهایش دارد. از سوی دیگر، از جنبه داخلی، گردشگری روستایی در تقویت اقتصاد منطقه‌ای و محلی مؤثر است و می‌تواند سبک زندگی پایدارتر و آینده‌ای روشن‌تر برای مردم این استان را فراهم سازد.
به‌طور قطع، تدوین و اجرای برنامه‌های جامع و هماهنگ و بهره‌گیری از نیروهای متخصص، توانمند با بینش عمیق نسبت به موضوعات مبتلابه در حوزه گردشگری روستایی و همچنین هماهنگی بین دولت، بخش خصوصی و مردم محلی، کلید دستیابی به توسعه پایدار محلی است.